به گزارش تجارت نیوز، دادههای تعدیلشده نشان میدهد، مجموع درآمدهای مالیاتی ایران، با فرض تولید ناخالص داخلی سال ۱۴۰۳، عمدتاً در بازهای بین ۹۰۰ تا ۱,۶۰۰ هزار میلیارد تومان در نوسان بوده است. این نوسانها بیش از آنکه صرفاً بازتاب ضعف نظام مالیاتی باشند، به شرایط کلان اقتصاد، چرخههای رکود و رونق و تغییرات سیاستی گره خوردهاند.
در دورههایی که اقتصاد در وضعیت مساعدتری قرار داشته، درآمدهای مالیاتی نیز تقویت شده و در مقاطع افت فعالیت اقتصادی، این منبع با کاهش مواجه شده است. با این حال، مرور این روند نشان میدهد، مالیات، خلاف بسیاری از منابع درآمدی دیگر، همواره حضور داشته و حتی در دورههای دشوار اقتصادی نیز بهطور کامل فرو نریخته است. همین ویژگی، مالیات را به گزینهای کلیدی برای تقویت پایداری بودجه در سالهای پیش رو تبدیل میکند.
این گزارش با مرور فراز و فرود مجموع درآمدهای مالیاتی طی دو دهه گذشته، تلاش میکند تصویری واقعبینانه، اما آیندهنگر از جایگاه این منبع در اقتصاد ایران ارائه دهد.
نوسان پایدار مالیات در آینه اقتصاد ایران
بررسی روند مجموع درآمدهای مالیاتی تعدیلشده با اندازه اقتصاد ایران در سال ۱۴۰۳ نشان میدهد، این درآمدها طی دو دهه گذشته در یک دامنه نسبتاً مشخص نوسان کردهاند. در سال ۱۳۸۱، این رقم حدود ۱,۰۵۰ هزار میلیارد تومان برآورد میشود و تا سال ۱۳۸۳ تغییر چندانی ندارد.
اما از سال ۱۳۸۴، همزمان با بهبود شرایط اقتصادی، درآمدهای مالیاتی وارد یک دوره رشد میشوند و در سال ۱۳۸۸ به حدود ۱,۶۰۰ هزار میلیارد تومان میرسند. پس از این دوره، بین سالهای ۱۳۸۹ تا ۱۳۹۲ کاهش محسوسی در عملکرد مالیاتی مشاهده میشود؛ بهطوری که این رقم در سال ۱۳۹۲ به حدود ۱,۰۳۰ هزار میلیارد تومان میرسد.
این افت، همزمان با تضعیف رشد اقتصادی و افزایش نااطمینانیها رخ داده است. در ادامه، بازه ۱۳۹۳ تا ۱۳۹۶ دوباره بهعنوان یک دوره نسبتاً پررونق مالیاتی قابل شناسایی است؛ جایی که درآمدهای تعدیلشده به محدوده ۱,۴۵۰ تا ۱,۵۸۰ هزار میلیارد تومان بازمیگردند.
در مقابل، سالهای ۱۳۹۷ تا ۱۴۰۰ یکی از ضعیفترین دورهها از نظر عملکرد مالیاتی محسوب میشود. در این بازه، همزمان با کمفروغ شدن فعالیتهای اقتصادی، مجموع درآمدهای مالیاتی به حدود ۹۴۰ تا ۱,۱۸۰ هزار میلیارد تومان کاهش مییابد. با این حال، از سال ۱۴۰۱ به بعد، نشانههایی از بازگشت تدریجی دیده میشود و این رقم در سال ۱۴۰۳ به حدود ۱,۳۶۰ هزار میلیارد تومان میرسد.
نکته مهم آن است که این ارقام، نه به قیمت جاری، بلکه با فرض اندازه اقتصاد ایران در سال ۱۴۰۳ محاسبه شدهاند؛ یعنی نشان میدهند، اگر نظام مالیاتی در هر سال، با اقتصاد امروز مواجه بود، چه میزان درآمد میتوانست ایجاد کند. از این منظر، مالیات همواره ظرفیتی بالقوه و فعال در اقتصاد ایران داشته است.
ظرفیتی که با اقتصاد حرکت میکند
نوسان مجموع درآمدهای مالیاتی طی دو دهه گذشته، بیش از هر نکتهای، نشان میدهد که مالیات در ایران بهشدت با وضعیت کلی اقتصاد همراه است. هر جا رشد اقتصادی تقویت شده، درآمدهای مالیاتی نیز افزایش یافته و هر جا اقتصاد وارد دوره رکود یا نااطمینانی شده، این منبع تحت فشار قرار گرفته است. این ویژگی، اگرچه چالشهایی برای برنامهریزی بودجه ایجاد میکند، اما همزمان یک پیام مهم در دل خود دارد؛ مالیات ظرفیت رشد دارد، به شرط آنکه اقتصاد رشد کند.
خلاف درآمدهای نفتی که به عوامل بیرونی وابستهاند، مالیات مستقیماً از دل فعالیتهای داخلی استخراج میشود. اینکه حتی در سالهای کمفروغ اقتصادی نیز مجموع درآمدهای مالیاتی در بازهای مشخص حفظ شده، نشاندهنده حداقلی از پایداری این منبع است. بهویژه در سالهای اخیر، بازگشت تدریجی درآمدهای مالیاتی میتواند نشانهای از بهبود سازوکارهای وصول و شفافیت بیشتر باشد. مجموع درآمدهای مالیاتی نه یک نقطه ضعف مطلق، بلکه ظرفیتی در حال شکلگیری است؛ ظرفیتی که هرچه اقتصاد شفافتر، پویاتر و رسمیتر شود، سهم پررنگتری در تأمین مالی دولت خواهد داشت.
گزارشهای بیشتر را در صفحه اقتصاد کلان بخوانید.
