صنعت دفاعی پاکستان در میانه رقابت‌های تسلیحاتی عربستان و امارات

به گزارش تجارت نیوز، جت جنگنده آزموده شده پاکستان مورد استقبال زیادی قرار گرفته و خریدها بدون پیوست‌های سیاسی از طرف تأمین‌کنندگان غربی انجام می‌شود. چنین گزاره‌ای نشان می‌دهد که پاکستان در حال گسترش پایگاه دفاعی‌اش در خلیج فارس است و این گسترش با افزایش رقابت بین عربستان سعودی و امارات متحده عربی، به‌ویژه در سودان و لیبی همزمانی دارد.

از همین رو با افزایش سفارش‌ها برای جت جنگنده چندمنظوره JF-17، اسلام‌آباد متوجه شده که شراکت‌های نظامی دیگر به سادگی قابل تفکیک نیستند. از همین رو منابعی که از نزدیک با شیوه‌های صادرات تسلیحات پاکستان آشنا هستند، ادعا می‌کنند که اسلام‌آباد تلاش خواهد کرد تا از فروش تسلیحات در مناطقی که حاکمیت آن‌ها مورد مناقشه است، مانند سودان و لیبی، که تحریم‌های سازمان ملل بر آن‌ها اعمال شده، خودداری کند. این تصمیم شامل صادرات غیرمستقیم از طریق عربستان سعودی یا امارات نیز می‌شود.

چندین منبع پاکستانی که ارتباط نزدیکی با مؤسسات نظامی و اطلاعاتی دارند، اشاره می‌کنند که اگر اسلام‌آباد مجبور به اتخاذ موضعی شود، ترجیح خواهد داد به نفع ریاض عمل کند. گزارش خبرگزاری رویترز از اواخر دسامبر نشان می‌دهد که پاکستان و ارتش ملی لیبی (LNA) یک بسته دفاعی چند میلیارد دلاری شامل جت‌های جنگنده JF-17 و هواپیمای آموزشی سوپر موشک وارد مذاکره شده‌اند.

چرا JF-17؟

JF-17 Thunder به طور معمول به‌عنوان همکاری مشترک بین مجتمع هوافضای پاکستان و شرکت جنگده‌سازی چنگدو چین معرفی و به‌عنوان یک جنگنده چندمنظوره با توانایی رادار گریز به بازار عرضه می‌شود. از این منظر پلتفرم JF-17 پاکستان در مسیری قرار گرفته که بیشتر به قطعات چینی نیاز دارد تا بازیگری دیگر. با آزمایش‌های میدانی سیستم‌های فرعی چینی، ارزش آن‌ها چند برابر می‌شود.

این در حالی است که پکن تجربه دکترین ضد پلتفرم‌های ناتو F-16 (رافال و یوروفایتر) را به‌دست می‌آورد و از همین رو خود را از درگیری‌های مستقیم دور نگه داشته است. جنگ محدود میان هند و پاکستان در مه ۲۰۲۵ گفته می‌شود که به تقویت ارزش JF-17 کمک کرده و یک هم‌زیستی استراتژیک را به نفع هر دو طرف، یعنی اسلام‌آباد و پکن، تثبیت کرده است.

به باور ناظران هزینه‌های تخمینی واحد JF-17 بسته به پیکربندی و بسته‌های پشتیبانی متغیر است. اما به‌طور کلی، این پلتفرم نسبت به جنگنده‌های غربی مانند F-16 Block 70، رافال یا یوروفایتر تایفون هزینه کمتری دارد و همین عامل باعث افزایش علاقه کشورهای مختلفی شده که به‌دنبال قابلیت‌های مدرن بدون محدودیت‌های سیاسی از تأمین‌کنندگان غربی هستند.

برخی منابع می‌گویند که هر واحد JF-17 در محدوده ۲۵-۴۲ میلیون دلار هزینه دارد، در حالی که قیمت F-16 Block 70 Viper بین ۷۰ تا ۱۰۰ میلیون دلار و قیمت رافال یا یوروفایتر تایفون ۹۰ تا ۱۳۰ میلیون دلار است. علاوه بر این، JF-17 که موتور تک‌سیلندری دارد، دامنه بیشتری را پوشش می‌دهد و هزینه کمتری نسبت به پلتفرم‌های آمریکایی یا فرانسوی دارد. از همین رو متغیر هزینه برای خریدکنندگان در جنوب شرقی آسیا و مناطق آفریقای در صحرا اهمیت زیادی دارد. البته سوالاتی در مورد ظرفیت صنعتی وجود دارد.

خط تولید در حال گسترش پاکستان

پاکستان تأیید کرده که JF-17 را به میانمار و نیجریه صادر کرده و همچنین سفارش هایی از آذربایجان دارد و اولین تحویل‌ها نیز انجام شده است. همزمان مذاکرات طولانی با مصر و عراق نیز ظاهراه شکست خورده‌اند، البته عمدتاً به‌دلیل عدم‌اعتماد به چارچوب‌های مالی معتبر. اما مذاکراتی با اندونزی و بنگلادش در حال انجام است که امیدوارکننده‌تر به‌نظر می‌رسد. در این میان عربستان سعودی به‌دنبال خرید JF-17 برای استفاده داخلی نیست، بلکه قصد دارد از آن در سودان بهره ببرد. گزارش‌های رویترز نشان می‌دهد که ریاض به‌دنبال تأمین تسلیحات برای دولت سودان به رهبری عبدالفتاح برهان است تا از آنها در برابر نیروهای پشتیبانی سریع (RSF) که از امارات حمایت می‌شود، حمایت کند. از منظری دیگر پاکستان به‌طور تاریخی روابط دوستانه‌ای با تمام کشورهای شورای همکاری خلیج فارس است و روابط نظامی‌اش سرآمد این روابط است.

چرایی نزدیکی پاکستان به پادشاهی

پاکستان از سال ۱۹۶۷ در حال آموزش خلبانان سعودی است و این رابطه را در سراسر جهان عرب گسترش داده است (سوریه، قطر، امارات، اردن، بحرین، یمن و لیبی). کامال آمال، پژوهشگر فعال در شورای آتلانتیک در این باره به «میدل ایست آی» گفت: «پاکستان موفق شده تا در آب‌های گل‌آلود خلیج فارس پیش برود، در حالی که از درگیری یمن در سال ۲۰۱۵ خودداری کرده و اجازه داده که دوحه از بندرها و کریدورهای هوایی در طول محاصره استفاده کند. حالا، همانطور که قبلاً شاهد بودیم، این اعتماد وجود دارد که ارتش پاکستان از گرفتار شدن میان دو طرف خودداری خواهد کرد.»

با این حال، منطق صنعتی و واقعیت‌های دیپلماتیک نشان می‌دهند که اگر پاکستان تحت فشار قرار گیرد به سمت ریاض متمایل خواهد شد. دلیل چنین گزاره‌ای بسیار است. نخست، شهباز شریف، نخست وزیر پاکستان و محمد بن سلمان، ولیعهد سعودی در سپتامبر ۲۰۲۵ «توافق‌نامه دفاعی استراتژیک» امضا کردند که نشان‌دهنده فصل جدیدی از همکاری دفاعی با حجم و دامنه گسترده‌تر است. با این حال پاکستان احتمالاً رویاروی دولت طرابلس، که از جانب آنکارا حمایت می‌شود، نخواهد شد. پاکستان، ترکیه و آذربایجان یک «ائتلاف سه برادر» تشکیل داده‌اند که یک شراکت چندلایه با ابعاد امنیتی قوی است. پس می‌توان گفت ترکیه شریک نظامی و صنعتی نزدیک به پاکستان و عربستان سعودی قلمداد می‌شود.

چالش‌های اسلام آباد

دوم، در عمل، سیاست‌های اجرایی به‌طور کامل قابل ارزیابی نیست. پاکستان باید میان اولویت‌ها خود و رضایت تأمین‌کنندگان استراتژیک، از جمله چین و ترکیه، تعادل برقرار کند. JF-17 Thunder برنامه مشترک بین چین و پاکستان است. این پلتفرم دارای سیستم‌های استراتژیک چینی است، از جمله سیستم AESA KLJ-7A، نمایشگر هولوگرافی Smart-HUD و حمل موشک‌های هوایی PL-10 و PL-15 چینی. بدون همکاری استراتژیک چین، این پلتفرم قابل تحویل نیست.

اما زنجیره تأمین JF-17 در بخش روسی ضعیف است. موتور JF-17 Block III یک RD-93 MA از شرکت کیموف است و شک و تردیدهایی وجود دارد مبنی بر این که آیا روسیه قادر خواهد بود یا می‌خواهد به سفارش‌های رو به رشد پاکستان پاسخ دهد یا سقفی برای تعداد جنگنده‌هایی که اسلام‌آباد می‌تواند به‌طور قابل اعتماد تحویل دهد، تعیین کند. در همین راستا یک منبع پاکستانی اشاره کرده که محدودیت سالانه ۲۵ فروند وجود دارد و هرگونه افزایش در تولید نیاز به سرمایه‌گذاری قابل توجه و یک زنجیره تأمین معتبر خواهد بود.