به گزارش تجارت نیوز، علی خورسندی با اشاره به گزارش ۲۰۲۶ اسکوپوس، گفت: گزارش ۲۰۲۶ اسکوپوس نشان میدهد ایران با ۴۶۴ نشریه علمی جایگاه نخست در منطقه را تصاحب کرده است. این رکورد وقتی معنادارتر است که قریب به ۴۰ درصد از نشریات نمایه شده بینالمللی منطقه (۲۶ کشور) از ایران هستند؛ ترکیه با ۳۴۴ نشریه، مصر با ۹۳ نشریه، پاکستان با ۸۴ نشریه و عراق با ۵۵ نشریه جایگاههای دوم تا پنجم منطقه را دارند؛ عربستان با ۲۸ نشریه در رتبه ششم قرار دارد.
رئیس موسسه پژوهش و برنامهریزی آموزش عالی افزود: رشد ۴۰۰ درصدی نشریات ایرانی نمایه شده در اسکوپوس طی ۱۵ سال یک رکورد بی نظیر است. در سال ۲۰۱۱ تعداد نشریات نمایه شده بینالمللی ایران کمتر از ۱۰۰ نشریه علمی بود. از ۹۵ نشریه در آن دوره بیشتر نشریات علمی متعلق به حوزه علوم پزشکی و سلامت بودند. طی ۱۵ سال اخیر با رشد فوقالعاده این رقم به ۴۶۴ نشریه رسیده است.
سهم ۱۷ درصدی نشریات علوم انسانی و اجتماعی ایران
وی ادامه داد: افزون بر علوم مهندسی و علوم پایه بخش قابل توجهی از رشد ۱۵ سال اخیر نشریات ایرانی متعلق به حوزههای علوم انسانی و اجتماعی است. به عبارتی سهم نشریات علوم انسانی و اجتماعی ۱۷ درصد از کل نشریات ایرانی نمایه شده در اسکوپوس است. در مقایسه با میانگین جهانی این وضعیت در حوزه علوم انسانی و اجتماعی ایران بهنجار تلقی میشود. در سطح بینالمللی حدود ۳ درصد نشریات در حوزه علوم انسانی و ۱۵ درصد در حوزه علوم اجتماعی هستند.
رئیس مؤسسه پژوهش و برنامهریزی آموزش عالی تصریح کرد: به رغم ارزش و اعتباری که جایگاه نخست نشریات ایرانی در منطقه هم از لحاظ ژئو آکادمیک و هم از منظر ژئوپلیتیک دارد، نباید از چالشهای پیش رو غافل شویم.
خورسندی درباره نخستین چالش، اظهار کرد: مهمترین چالش سهم پایین مجلات ایرانی در چارک اول (Q1) است. جدیترین اثر وضعی این چالش فرسایش شاخص نفوذپذیری مقالات ایرانی است. این امر نشان میدهد کیفیت مقالات منتشر شده در نشریات بینالمللی ایرانی پایین است. پایین بودن کیفیت مقالات میتواند رؤیت پذیری دانش ایرانی را کاهش دهد و سد راهی برای حرکت نشریات ایرانی به چارکهای اول و دوم باشد.
خورسندی در ادامه با اشاره به چالش دوم، گفت: لوکال ماندن نشریات نمایهشده بینالمللی در قیاس با نشریات بینالمللی کشورهای G20، دومین چالش پیشروی نشریات علمی کشور است. بیش از دو-سوم نویسندگان نشریات ایرانیِ نمایهشده در اسکوپوس اساتید و پژوهشگران داخلی هستند. در مقایسه با استانداردهای بینالمللی این وضعیت جای تامل بسیار دارد. این نکته نشان میدهد که نشریات بینالمللی ما در مقیاس استانداردهای متعارف هنوز بینالمللی نشدهاند. بهخاطر همین است که ارجاع به مقالات ایرانی در نشریات غیرایرانی یکی از پایینترینها است. این مسئله باعث میشود نشریات بینالمللی ایرانی عمدتاً در چارکهای ۴ و ۳ درجا بزنند. چه بسا نشریات چارک اول ایرانی سالها است زیر 10 درصد است و رشد قابل اعتنایی نداشتهاند.
وی در ادامه با اشاره به چالش سوم، اظهار کرد: چالش سوم معتبر نبودن این مفروضه است که به میزانی که کشوری بالاترین نشریات نمایه شده بینالمللی را داشته باشد، جایگاه مناسبتری در تولید علم علمسنجی مقالات را خواهد داشت، ولی در اعتبار این فرضیه جای تردید است. به عنوان نمونه در حالیکه عربستان ۲۸ نشریه نمایه شده بینالمللی دارد؛ یعنی ۶ درصد نشریات ایرانی، ولی در سال گذشته در شاخص تولید علم انتشار مقالات علمی یک پله بالاتر از ایران قرار گرفته است. این نکته جای تحلیل بسیار دارد و وجوب تغییر در بینشهای سیاستی و سیاستگذاری کلان نسبت به پژوهش در آموزش عالی اعم از دانشگاهها و مؤسسات پژوهشی را ضروری میدارد.
سیر نزولی دانشگاههای ایرانی در رتبهبندیها با وجود افزایش نشریات
رئیس مؤسسه پژوهش و برنامهریزی آموزش عالی ادامه داد: چالش چهارم، نسبتِ بیاثر بین نشریات بینالمللی و رتبهبندی عمومی دانشگاهها است. تصور سیاستگذار این بوده است، به میزانی که نشریات علمی ایران در سطح بینالمللی رشد کنند، وضعیت دانشگاههای ایرانی در نظامهای رتبهبندی اصلی جهان افزایش خواهد یافت. ظاهراً درنگ در صحت و پذیرش چنین مفروضهای لازم است. به عنوان نمونه، بهرغم رکورد بینظیر نشریات ایرانی در عرصه بینالمللی در ۲۰۲۶، جایگاه دانشگاههای ایرانی در گزارش امسال نظامهای رتبهبندی جهان نظیر QS، TIMES، ISC به صورت نزولی بوده است.
آثار تعطیلی دانشگاه در سال ۱۴۰۴
به نقل از موسسه پژوهش و برنامهریزی آموزش عالی، خورسندی با اشاره به پنجمین چالش، گفت: چالش پنجم؛ بیم کاهش جایگاه ایران در فرایند رشد نشریات علمی بینالمللی در سال ۱۴۰۶ بسیار است. سال ۱۴۰۴ سال سختی برای آموزش عالی بود و عدم قطعیتها در آموزش عالی فراوانتر شدند. جنگها و جریانات و درگیریها و تعطیلی گاه و بیگاه کلاسهای درس و آزمایشگاهها، آموزش کمکیفیت مجازی، اینترنت ناپایدار و ضعف دسترسی به پایگاههای داده علمی جهان و محدودیت در دسترسی به شبکههای علمی و اجتماعی آسیبهایی را به نظام علم وارد کرده است. استمرار موارد این چنینی ممکن است مسبب افزایش نا اطمینانیهای بیشتری به آموزش عالی شوند. اگر نتوانیم آثار وضعی ناپایداریها و پسابحرانهای گذشته را به درستی مدیریت بحران کنیم و اقدام به بازآفرینی آموزش عالی کنیم، نشریات بینالمللی ما آسیب خواهد دید.
وی در پایان خاطرنشان کرد: در ادبیات دانش مدیریت، گزاره پرتکراری است با این مضمون که «موفقیت مقصد نیست، بلکه فرایندی مستمر است.» به عبارتی، در دنیای پرفشار و پر از رقابت امروزی در عرصه علم و آموزش عالی، دستیابی به یک جایگاه برتر یا اعتبار علمی خیلی ارزشمند و خیلی سخت است؛ اما استمرار آن ارزشمندتر و سختتر است. بنابراین، حفظ مزیت رقابتی از ایجاد آن دشوارتر است. به نظر میرسد با حفظ کیفیت پژوهش و توسعه فناوریها و نوآوریهای تحولآفرین در دانشگاهها میتوان هم به جایگاههای برتر دست یافت و هم به آن استمرار بخشید. بر همین اساس، بار دیگر شایسته است به این توفیق ملی در رکورد نشریات بینالمللی ایرانی در سطح بینالمللی و منطقهای افتخار کنیم و بر تداوم این جایگاه همت مضاعف بورزیم و تلاش کنیم در کیفیتبخشی به دانش ایرانی سرمایهگذاری ویژه انجام دهیم. به امید آن روز!
منبع: ایسنا
