به گزارش تجارت نیوز، امروز 24 خرداد ماه، برابر با روز ۱۴ ژوئن به عنوان روز جهانی اهدای خون نامیده شده است.
هر سال به نام روز جهانی اهدای خون (روز جهانی تقدیر از اهدا کنندگان خون) انتخاب شدهاست. در این روز از همت والا و فعالیت انسان دوستانه تمام کسانی که در زمینه اهدا و انتقال خون و نجات جان انسانها تلاش میکنند، قدردانی میشود.
سازمان بهداشت جهاني، جامعه بين المللي انتقال خون، انجمن بين المللي صليب سرخ و هلال احمر و اتحاديه بين المللي سازمان هاي اهداكنندگان خون به اتفاق از سال 2004 ميلادي ( 1383) ،14 ژوئن را روز جهاني اهداكننده خون نامگذاري نمودند و از همه كشورها خواستند در اين روز براي بزرگداشت اهداكنندگان برنامه ريزي نمايند.
انتخاب اين روز به مناسبت تولد پروفسور لنداشتاينر كاشف گروههاي خون و برنده جايزه نوبل بود كه طب انتقال خون پس از اين كشف بزرگ پيشرفت زيادي كرد.
برای بررسی وضعیت اهدای خون و فرآورده های خونی و سایر مسائل و موضوعات مربط به اهدا و انتقال خون در ایران با «دکتر احمد قره باغیان مدیر عامل انتقال خون ایران» در خبرگزاری فارس به گفت وگو نشستیم که از نظر گرامی تان می گذرد.
*آقای دکتر در ابتدا توضیح دهید اهدای خون چه اهمیتی دارد؟
فردی که علاقه به اهدای خون دارد این تفکر را دارد که می تواند برای نجات فردی مثمرثمر باشد و با نیت انساندوستانه به مراکز اهدای خون مراجعه می کند و اهدای خون می کند تا کمک کننده به جامعه خود باشد.
مسلما این ارضا و رضایت مندی از فرد از خودش به عنوان فردی که مثمر ثمر بوده و نقش نجات بخش برای بیماران مختلف دارد می تواند موجب ارتقای سیستم ایمنی فرد باشد. البته در واقع ما روی این مسائل کار نمی کنیم یعنی نمی گوییم اهدای خون برای خودت چه فوائدی دارد.
بلکه می گوییم شما مسئولیت اجتماعی داری و خون اهدای می کنید چون می دانید یک فرد دیگر در همان زمان به خون و فرآورده خونی شما نیاز دارد.
*درباره اینکه چه کسانی می توانند خون اهدا کنند. نوع استاندارد و بیماری هایی که مانع اهدای خون است توضیح دهید؟
طبق قوانین کشور و استاندارد ایران فردی که وارد 18 سال شده می تواند اهدای خون داشته باشد و فرد تا هر سنی که علاقه مند باشد و پزشک یا پرستار ما شخیص دهد می تواند اهدای خون داشته باشد و اما کسی که برای اولین بار خون می خواهد اهدا کند حداکثر سن 65 سال است و حداقل وزن 50 کیلوگرم است.
از طرفی دیگر برای فشار خون حداکثر و حداقل دارد و ضربان قلب نیز همین طور است و در جه حرارت فرد نیز توسط پزشک، ماما و پرستار می شود معاینه فیزیکی و بعد وارد چرخه اهدای خون می شود.
درباره داروها نیز حتما از فرد سوال می شود. ممکن است به دو علت فرد را معاف کنیم یا دائم یا موقت. زمانی که اهدای خون به فرد داوطلب آسیب می زند مانند خانم بار دار و یا شیردهی از اهدای خون معاف هستند.
فردی که دچار کم خونی است تا زمان خوب شدن معاف است یا ممکن است فرد به علت فشار خون غیر کنترل یا بیماران کلیوی و کبدی نیز معاف هستند یا ممکن است داروهایی مصرف کنند که به خاطر بیماری است که معافیت ایجاد می کند.
دسته دیگر افرادی که اگر خون اهدا کنند ممکن است به گیرنده خون آسیب بزنند و باعث به خطر افتادن سلامت فرد شود مانند بیماری های قابل انتقال با خون و فرآورده های خون.
*آقای دکتر! بعضی داروها، مثلاً داروهای اعصاب میگویند که مصرف کنندگان این داروها برای اهدای خون محدودیت دارند. داروها چه تأثیری میگذارند؟
برای اینکه این داروها در بدن نیمهعمر خاص خودشان را دارند، مدت دارو در بدن میماند، در خون فرد این دارو وجود دارد.
دارو یا متابولیتهای دارو وارد بدن فرد گیرنده میشود؛ گیرنده اصلاً نیاز به این دارو نداشته، ولی در فرد گیرنده عوارض جانبی ایجاد میکند.
داروهای ما هم چند قسمتاند. بعضی از داروها اصلاً فرد را از اهدای خون معاف نمیکنند؛ مثل فردی که از داروهای خوابآور یا برای آرامبخشی استفاده میکند، اینها از اهدای خون معاف نیستند.
یا وقتی کسی از داروهای ضد بارداری استفاده میکند، اما برعکس، بعضی از داروها ممکن است فرد را بهصورت موقت، مثل کسی که دارد آسپرین مصرف میکند، برای سه روز از اهدای خون معاف کند، یا به شکل دائم از اهدای خون معاف میکند، چون میتواند عوارض جانبی داشته باشد در گیرنده خون.
کسی که سرما خورده باشد، حالا مبتلا به یکی از انواع ویروسهای مرسوم باشد، این در آن دوره که دوره میگذراند، یا فردی که تب داشته باشد، ۳۷/۵ درجه یا بالاتر باشد، از اهدای خون معاف اشت.
ممکن است علت عفونت باشد، ممکن است التهاب باشد. اگر دمای بدن از یک حدی بالاتر باشد، بهطور موقت و تا برطرف شدن آن علت که تب را ایجاد کرده، فرد از اهدای خون معاف است.
*مصرف کنندگان مواد دخانی می توانند خون اهدا کنند؟
مصرفکنندگان مواد دخانی مثل سیگار چرا می توانند؛ اما فردی که استفادهکننده مواد مخدر هست از اهدای خون معاف میشود، بهخصوص مواد مخدر تزریقی. مصرف کنندگان مواد مخدر تزریقی همیشه از اهدای خون معافاند.
چون کسی که مصرف مواد مخدر تزریقی دارد و نمیدانیم روش تزریقش چیست؛ ممکن است سرنگ مشترک استفاده کرده باشد یا از مواد استعمالی مشترک استفاده کرده باشند، برای اهدای خون برای همیشه معاف هستند.
در خصوص کیفیت تجهیزاتی که در مراکز اهدای خون استفاده میکنیم، کیتها، تجهیزات، اینکه مردم واقعاً دغدغه نداشته باشند که وقتی رفتیم اهدای خون داشته باشیم یکدفعه درگیر یک بیماری نشویم، در این خصوص توضیح بفرمایید.
ببینید مهمترین وظیفه سازمان انتقال خون تأمین خون و فرآوردههای سالم و کافی است؛ یعنی اول ما از کلمه سالم استفاده میکنیم و بعد کافی. یعنی دو موضوع داریم: سلامت و کفایت.
وقتی در مورد سلامت صحبت میکنیم، چهار عامل تأثیرگذار در ارتباط با سلامت خون داریم. یک: اهداکننده خون. اهداکننده خون مهمترین عامل تأثیرگذار بر روی سلامت خون است.
یعنی حداقل سالی دو بار به مراکز انتقال خون مراجعه میکند.در اینجا ما به اهداکنندگانی نیاز داریم که داوطلبانه و بدون چشمداشت مادی به مراکز انتقال خون ایران مراجعه کنند. این افراد به علت استمرار در مراجعه به سازمان مراکز انتقال خون، در حین اهدای خون آموزش میبینند که متوجه شوند چه زمانی میتوانند اهدای خون کنند، چه زمانی باید خودشان را از اهدای خون معاف کنند.
عامل دوم، انجام آزمایشات غربالگری است برای خونهای اهدایی که ما طبق استاندارد سازمان جهانی بهداشت داریم تمامی این کار را انجام میدهیم.
سازمان جهانی بهداشت به تمام مراکز انتقال خون دنیا توصیه میکند حداقل چهار عامل بیماریزا آزمایش شود: هپاتیت B، هپاتیت C، اچآیوی برای بیماری ایدز، و سفیلیس، برای پاتوژن ایجادکننده بیماری.
ما این را با دو روش انجام میدهیم. در انتقال خون یک روش در واقع سرولوژی است و یک روش مولکولی.
مواردی هم که با روش سرولوژیک منفی درمیآوریم، دوباره به روش بسیار حساستر و اختصاصیتر آزمایش میشود تا مطمئن شویم که با این دو روش نتایج ما منفی است. تمام کیتهای غربالگری ما از بهترین کمپانیها که تحت استانداردهای بینالمللی هستند تهیه و استفاده میشود.
عامل سوم، وجود یک سیستم مدیریت کیفیت است. این سیستم یک سیستم ناظر است که نگاه میکند آیا تمامی فرایندهای انتقال خون، از زمان جذب اهداکننده تا زمان تهیه انواع فرآوردهها، طبق استانداردها و استانداردهای ملی انتقال خون انجام میشود یا خیر؛ یعنی از که اهداکننده خون میدهد تا زمانی که این خون و فرآوردهها آزاد میشود و در اختیار مراکز درمانی قرار میگیرد.
مصرف صحیح، منطقی و بهجای خون و فرآورده در مراکز درمانی بسیار اهمیت دارد. نباید بیش از اندازه از خون و فرآوردهها استفاده کرد؛ باید به میزان کافی و در زمان مناسب به بیمار تزریق شود.
دلیلی ندارد بیماری فرآوردهای را دریافت کند که به آن نیاز ندارد. بیمار باید تنها به تعداد مورد نیاز و از فرآورده مناسب در زمان مناسب، خون و فرآورده دریافت کند. این کاری است که باید پزشکان ما در مراکز درمانی بتوانند انجام دهند، چون این چهار عامل (مصرف صحیح، به موقع، مناسب و کافی) نقش اساسی را روی سلامت دارند.
خب، مسئله بعد کفایت است. وقتی از کفایت صحبت میکنیم، یعنی اینکه هر زمان که مراکز درمانی برای بیمار خون یا فرآوردهای خواستند، سازمان انتقال خون بتواند بهطور صد در صدی پاسخگو باشد، بهجز موارد بسیار بسیار استثنایی.
ممکن است یک گروه خونی خاص را در یک زمان خاص کم داشته باشیم اما حتماً داریم؛ یعنی ما موردی نداریم که بانک خون ما فاقد حتی O منفی باشد، همیشه اینها را دارند، اما ممکن است کم داشته باشند و مجبور باشند کمتر در اختیار مراکز قرار دهند.
این اتفاق در همه جای دنیا میافتد، اما هدف اصلی ما این است که یادمان باشد در مراکز انتقال خون ایران، همکاران ما وظیفه دارند به گونهای اقدام کنند که درمان هیچ بیماری که وابسته به خون است، آسیب نبیند.
یعنی اگر بیماری تالاسمی الان نیاز به خون دارد، به او نگوییم فعلاً خون نداریم، برو فردا بیا، پسفردا تزریق کن. یا مریض شیمیدرمانی شده نیاز به پلاکت دارد، نگوییم نه، فعلاً پلاکت نداریم. نه، نباید آسیب ببینند.
در اینجا توصیه میشود از گروه خونی مثل O منفی استفاده کنند، چون به همه افراد میشود این خون را تزریق کرد.
*آقای دکتر! از نظر علمی توضیح دهید آیا اهدای خون غلظت خون را کاهش میدهد یا نه؟
نه، به هیچ عنوان. وقتی ما در مورد غلظت خون صحبت میکنیم، یعنی فرد میزان هموگلوبینش معمولاً بالاتر از ۱۸/۵ است این افراد از اهدای خون معافاند.
اما نباید تعویق بیفتد؛ یعنی امروز مثلاً پزشکی به بیمار گفته بیا جراحی انجام بده برای هفته آینده، بعد مریض بستری میشود، میگویند گروهبندیات فلان است، ما نداریم، رزرو کنیم برای اتاق عمل، مجبور شوند برای دو روز، سه روز مرتب تاریخ جراحیاش عقب بیفتد. خب، این آسیب است، این اتفاق نباید در کشور بیفتد.
در خصوص اینکه یک فرد در سال چند بار میتواند خون اهدا کند؟ و اینکه الان گروههای خونی که ما در کشور داریم، یعنی غالب مردم ایران دارند، چه گروهی است؟گروه خونی مهم و آن نوعی که خیلی کمیاب است، توضیح بفرمایید.
در ارتباط با اینکه چه گروههای خونی در کشور ما وجود دارد، بیشترین گروه خونی O است، بعد از آن گروه خونی A را داریم، بعد گروه خونی B را داریم و بعد AB. اما بعضی از مناطق کشور ممکن است این مقدار متغیر باشد؛ مثلاً در منطقه آذربایجان گروه خونی A بیشتر است، در منطقه استان یزد گروه خونی B بیشتر است.
اما چه گروه خونی، باید گفت مسلماً خون بهتر است بیمار همگروه خودش را بگیرد، اصلاً در این مورد شکی وجود ندارد. اما بعضی از گروههای خونی مثل O منفی، چون میتواند به همه افراد تزریق شود، ارزشش بیشتری دارند.
بهویژه در مواقع بحران؛ یعنی در تروماها، در حوادث و در زمانی هست که شما اصلاً فرصت گروهبندی را برای بیمار ندارید؛ بهخصوص
در حوادث ترافیکی یا فردی که بهشدت مجروح شده، اصلاً فرصتی برای گروهبندی خون وجود ندارد. در اینجا توصیه میشود به فرد یک نوع خون را به او خون برسانند؛چراکه مسئله حیات است.
اگر این اتفاق نیفتد، ممکن است فرد مصدوم یا مجروح از بین برود، یا اگر هم زنده بماند، بهشدت بعضی از اندامهایش مثل کلیهاش، ریه یا عروقش آسیب ببیند و تا آخر عمر درگیری اینکه این آسیب به دلیل نرسیدن بهموقع خون به او ایجاد شده است.
همانطور که یک حداقلی داریم، حداکثری هم برای هموگلوبین داریم. در نتیجه افرادی که بالاتر از یک حدی هموگلوبین دارند، چون علت را نمیدانیم چیست؛ مثلا ممکن است فیزیولوژیک باشد یا علت بیماری باشد، و چون علت آن بیماری را نمیدانیم،این افراد از اهدای خون معاف میشوند.
افرادی که به هر علتی دچار پرخونی هستند، باید نسبت به فصد خون اقدام کنند. در فصد خون، پزشک معالج تشخیص میدهد فرد دچار پرخونی است و چه میزان از خونش را از بدنش خارج کند. پزشک تصمیم میگیرد و این خون، اصلاً قابل استفاده نیست.
خب، مسئله بعد کفایت است. وقتی از کفایت صحبت میکنیم، یعنی اینکه هر زمان که مراکز درمانی برای بیمار خون یا فرآوردهای خواستند، سازمان انتقال خون بتواند بهطور صد در صدی پاسخگو باشد، بهجز موارد بسیار بسیار استثنایی.
ممکن است یک گروه خونی خاص را در یک زمان خاص ما کم داشته باشیم. حتماً داریم؛ یعنی ما موردی نداریم که بانک خون ما فاقد حتی O منفی باشد، همیشه اینها را دارند، اما ممکن است کم داشته باشند و مجبور باشند کمتر در اختیار مراکز قرار دهند.
این اتفاق در همه جای دنیا میافتد، اما هدف اصلی ما این است که یادمان باشد در مراکز انتقال خون ایران، همکاران ما وظیفه دارند به گونهای اقدام کنند که درمان هیچ بیماری که وابسته به خون است، آسیب نبیند؛ یعنی اگر بیماری تالاسمی الان نیاز به خون دارد، به او نگوییم فعلاً نداریم.
*آقای دکتر، لطفاً توضیح بفرمایید که از خون و فرآوردههای آن چه داروهایی تولید میشود و چه بیمارانی از آن منتفع میشوند؟ همچنین در مورد بحث سلولهای بنیادی که بسیار مورد توجه جامعه جهانی قرار گرفته و کشور ما نیز در این زمینه فعالیتهایی داشته است، توضیح دهید.
از پلاسما میتوان داروهای حیاتی و استراتژیک تهیه کرد. از جمله مهمترین این داروها میتوان به «ایمونوگلوبولین وریدی»، «آلبومین» و همچنین فاکتورهای انعقادی شامل فاکتورهای ۸، ۹، ۱۲، ۱۳، یک و پنج اشاره کرد.
در میان این محصولات، «ایمونوگلوبولین وریدی» و «آلبومین» پرمصرفترین داروها محسوب میشوند. خوشبختانه در کشور دو پالایشگر داخلی داریم که این داروها را تهیه میکنند، اما با توجه به نیاز موجود، دستیابی به خودکفایی نیازمند محاسبات دقیق بر مبنای جمعیت است.
سازمان غذا و دارو به عنوان متولی امر، حداقل نیاز کشور را یک میلیون و ۲۰۰ هزار لیتر پلاسما در سال برآورد کرده است که ۳۰۰ هزار لیتر آن توسط سازمان انتقال خون ایران تأمین میشود و ۹۰۰ هزار لیتر باقیمانده باید توسط مراکز جهانی پلاسما فراهم گردد.
در خصوص پالایش، بخشی از این پلاسما در داخل کشور تبدیل به دارو میشود و بخش دیگر، با داشتن تاییدیههای اروپایی، جهت تبدیل به دارو به پالایشگرهای طرف قرارداد در کشورهای اروپایی ارسال و پس از تولید، مجدداً به کشور بازگردانده شده و توسط سازمان غذا و دارو توزیع میشود.
در ارتباط با سلولهای بنیادی باید گفت که این سلولها نقش بسیار مهمی در درمان بیماریهایی مانند سرطانهای خون یا «لوسمی» ایفا میکنند. در گذشته برای پیوند مغز استخوان، نیاز بود تا از خودِ مغز استخوان فرد اهداکننده در اتاق عمل نمونهبرداری شود، اما امروزه با استفاده از سلولهای بنیادی خونساز، این فرآیند تغییر کرده است.
سلولهای بنیادی در مغز استخوان همه افراد سالم وجود دارد. در مراکز انتقال خون، از اهداکنندگان دعوت میشود تا در صورت تمایل، اهداکننده سلول بنیادی باشند. پس از اخذ رضایتنامه، نمونه خونی که اهداکننده ارائه کرده، در آزمایشگاه مورد بررسی قرار میگیرد تا ضمن انجام آزمایشهای سلامت، الگوی ژنتیکی آنتیژنهای سلولی فرد مشخص و در بانک سلولهای بنیادی خونساز ثبت شود.
زمانی که بیماری با اطلاعات ژنتیکی مشابه پیدا شود، با اهداکننده تماس گرفته میشود. در صورت اعلام آمادگی، اهداکننده به مرکز درمانی مراجعه میکند و با تزریق داروهای محرک، سلولهای بنیادی از مغز استخوان به جریان خون محیطی هدایت میشوند.
در این مرحله، از رگ دست فرد اهداکننده خون گرفته شده و پس از جداسازی سلولهای بنیادی، مابقی خون مجدداً به بدن وی تزریق میشود. پس از دستیابی به حجم مورد نیاز، کیسه سلولهای بنیادی به بیمارستان ارسال شده و به بیمار تزریق میشود.
این روش برای بیماران مبتلا به سرطان و تمامی افرادی که به هر علتی مغز استخوان آنها از فعالیت بازمانده باشد، قابل استفاده و حیاتی است.
در مورد لزوم وجود یک بانک بزرگ برای سلولهای بنیادی در کشور و وضعیت فعلی آن توضیح دهید.
درمان بیماریها از طریق سلولهای بنیادی، فرایندی است که ضرورت آن توسط پزشک معالج تشخیص داده میشود. پس از تشخیص، باید دهنده سلول بنیادی که از نظر ژنتیکی با بیمار متجانس (سازگار) باشد، شناسایی شود.
برای تحقق این امر، به یک بانک اطلاعاتی بسیار بزرگ نیاز داریم. بهطور دقیقتر، برای کشور ایران، حداقل باید نام ۵۰۰ هزار داوطلب در این بانک ثبت شده باشد. در حال حاضر این بانک ایجاد شده، اما هنوز به ظرفیت مطلوب نرسیده است.
در حال حاضر اطلاعات حدود ۱۵۰ هزار نفر، شامل حدود ۱۳۰ هزار نفر دادهی ثبتشده و برنامهریزی برای ثبت حدود ۵۰ هزار نفر دیگر در سال جاری، در اختیار سازمان انتقال خون ایران قرار دارد. آزمایشهای مربوط به این افراد با بهترین روشهای آزمایشگاهی انجام شده و این دادهها در بانک ثبت گردیده است.
با این حال، با توجه به پراکندگی و الگوی ژنتیکی مردم ایران، این عدد پایین است. ما باید به حداقل نیممیلیون و طبق نظر برخی کارشناسان، تا یکمیلیون داوطلب برسیم که هر دو دیدگاه از نظر علمی درست است.
این هدف زمانی محقق میشود که داوطلبان، بهویژه در بازه سنی ۱۸ تا ۳۵ سال، علاقهمند به ثبتنام باشند.
دلیل تأکید بر سن پایین این است که ممکن است فرد در حال حاضر ثبتنام کند، اما ۲۰، ۳۰ یا ۴۰ سال بعد به سلولهای بنیادی او نیاز باشد و باید در آن زمان، شرایط سنی وی برای اهدا متناسب باشد. توسعه این امر، جزو برنامههای سازمان انتقال خون ایران است که با کمک سایر مراکز در کشور پیگیری میشود.
*وضعیت کیفیت خون کشور و جایگاه بینالمللی سازمان انتقال خون ایران را چگونه ارزیابی میکنید؟
ایران در منطقه «امرو» (حوزه مدیترانه شرقی) که شامل ۲۹ عضو است، بهجرئت یکی از بهترین و شاید بهترین کشور در زمینه انتقال خون باشد. ما چندین شاخص کلیدی داریم؛ نخست اینکه از سال ۲۰۰۶ میلادی رسماً اعلام کردیم که ۱۰۰ درصد خونهای اهدایی در کشور بهصورت داوطلبانه و بدون چشمداشت مادی است.
ما اولین کشور منطقه بودیم که به این مهم دست یافتیم. در سطح آسیا نیز تنها کشورهای محدودی همچون ژاپن، تایوان، کره جنوبی، سنگاپور، هنگکنگ، مالزی، تایلند، ایران و امارات چنین وضعیتی دارند.
سایر کشورهای آسیایی بخشی از خون خود را از طریق اهداکنندگان فامیلی یا جایگزین تأمین میکنند؛ به این معنا که فرد به دلیل نیاز بیمارِ خود، خون اهدا میکند، نه صرفاً به دلیل میل قلبی به اهدای داوطلبانه.
مسئله دوم این است که ما تنها کشور منطقه هستیم که پلاسمای ما مجوز ورود به اتحادیه اروپا را دریافت کرده است.
پلاسما یک داروی بیولوژیک است و ورود آن به بازارهای جهانی به سادگی میسر نیست و نیازمند زمان و استانداردهای سختگیرانه است.
کشورهای اروپایی مانند آلمان، سوئد، اتریش و ایتالیا که پلاسما در آنها به دارو تبدیل میشود، بارها از وزارت بهداشت، کارخانههای تولید داروهای مشتق از پلاسما، سازمان انتقال خون در استانها، آزمایشگاهها و حتی انبارهای ما بازدید کردهاند.
این رفتوآمدها تا زمان اصلاح تمام ایرادات و کسب استانداردهای لازم ادامه یافت. این موفقیت نشاندهنده کیفیت و سلامت بالای پلاسمای تولیدی ماست و ثابت میکند که سازمان انتقال خون از نخستین گام تا آخرین مرحله، بر پایه استانداردهای دقیق فعالیت میکند.
منبع: فارس
