به گزارش تجارت نیوز، تصاویر گرسنگی مردم که تا همین اواخر در کوبای کمونیستی غیرقابل تصور بود، اکنون به دلیل کمبود مواد غذایی در فروشگاه‌های دولتی پر تکرار شده است. پس از آن‌که دولت دونالد ترامپ ماه گذشته در عملیاتی کماندویی، نیکولاس مادورو، رهبر سوسیالیستی ونزوئلا را بازداشت کرد، اکنون تلاش دارد کوبا را با واداشتن معدود متحدان باقی‌مانده‌اش به قطع صادرات سوخت، به زانو درآورد.
صف خودروها در خیابان‌ها پیچ می‌خورد؛ رانندگان ساعت‌ها منتظر می‌مانند تا باک‌هایشان را پر کنند. نیروگاه‌های نفت‌سوز که برق تولید می‌کنند، برای صرفه‌جویی در سوخت کمیاب، هر بار برای مدت طولانی‌تری از مدار خارج می‌شوند. به شرکت‌های هواپیمایی اعلام شده دیگر نفت سفید برای هواپیماها وجود ندارد و زباله‌ها در خیابان‌ها انباشته شده‌اند، زیرا کامیون‌های حمل زباله سوختی برای جمع‌آوری ندارند.
دیپلمات‌ها و مقام‌های سازمان ملل در این جزیره نگران شیوع بیماری‌های واگیردار و گسترش گرسنگی‌اند. یک دیپلمات آمریکای لاتین در هاوانا به فایننشال تایمز گفت: «آمریکایی‌ها عامدانه در کشوری که هرگز درگیر بحران انسانی نبود، در حال خلق بحران انسانی‌اند. این جنگی است که با ابزارهای دیگر به راه افتاده است.»
در این میان از دست رفتن واردات نفت ونزوئلا کمبود سوخت را تشدید کرده؛ کمبودی که پیش‌تر هم باعث شد کامیون‌های حمل زباله نتوانند پسماندها را جمع‌آوری کنند. میگل دیاس-کانل، رئیس‌جمهور کوبا، که در داخل تحت فشار و در خارج بیش از پیش منزوی است، ناچار به عقب‌نشینی‌هایی شده و هفته گذشته اعلام کرد آماده گفت‌وگو با ایالات متحده «بدون پیش‌شرط و از موضعی برابر» است.
دونالد ترامپ روز ۳۱ ژانویه گفت: «با کوبا صحبت می‌کنیم. لازم نیست این ماجرا به یک بحران انسانی تبدیل شود. فکر می‌کنم آنها احتمالا نزد ما می‌آیند و می‌خواهند معامله‌ای بکنند… ما مهربان خواهیم بود.» با این حال سوال این است، آیا رهبران سرسخت کمونیست هاوانا، که ۶۷ سال است بر این کشور تک‌حزبی حکومت می‌کنند، قادرند خواسته‌های دولتی را برآورده کنند که خواهان تغییر رژیم است؟
فرصت‌سوزی در داخل
کوبا از سال ۱۹۵۹ که فیدل کاسترو و انقلابیونش دیکتاتور مورد حمایت آمریکا، فولخنسیو باتیستا، را سرنگون و کمونیسم را تا ۱۰۰ مایلی فلوریدا به قدرت رساندند، با واشنگتن در جدال بوده‌اند. اما هاوانا این بار، در ضعیف‌ترین وضعیت خود، درگیر رویارویی تازه با آمریکا شده است. تحریم تجاری آمریکا که از سال ۱۹۶۲ برقرار است، دهه‌ها به اقتصاد کوبا آسیب زده، اما بسیاری از ضربه‌ها نیز خودساخته بوده‌اند.
کشوری که زمانی از بزرگ‌ترین صادرکنندگان شکر جهان بود، امروز چنان برداشت ناچیزی دارد که شکر را از برزیل وارد می‌کند. برخی اشتباهات تازه‌ترند. وقتی کووید-۱۹ شیوع یافت، هاوانا قرنطینه‌ای سخت و طولانی اعمال کرد و صنعت گردشگری‌اش – منبع حیاتی ارز خارجی – را به نابودی کشاند. این در حالی است که جمهوری دومینیکن در نزدیکی کوبا، با هتل‌های نوساز و غذای بهتر، گردشگران اروپایی و آمریکایی را جذب کرد. این کشور و دیگر رقبای کارائیبی کوبا با عرضه محصولاتی باکیفیت‌تر و بدون محدودیت‌های آمریکا، از سهم سنتی هاوانا در صادرات رم و سیگار برگ کاسته‌اند.
اسکلت هتل‌های متروک اکنون بر ساحل هاوانا سایه انداخته‌اند. از جمله هتل ریویرا که درست پیش از انقلاب به دست یکی از روسای مافیا در آمریکا ساخته شد. مجسمه‌های سفید ماهی در بیرون ساختمان، بر فراز فواره‌هایی که مدت‌هاست خشکیده‌اند، انگار برای هوا نفس می‌کشند؛ رنگ نمای ساختمان پوسته‌پوسته شده است.
با وجود زیان‌های فاجعه‌بار دوران همه‌گیری، مدیران برنامه‌ریزی مرکزی کوبا روی احیای گردشگری قمار بزرگی کردند. «گائسا»، شرکت تحت کنترل ارتش که نزدیک به نیمی از اقتصاد را در اختیار دارد، صدها میلیون دلار از منابع کمیاب را صرف ساخت هتل‌های لوکس جدید کرد. یکی از بازرگانان کوبایی در این باره گفت: «مقام‌های دولتی به من می‌گفتند انتظار دارند بعد از همه‌گیری، بین یک تا دو میلیون گردشگر چینی و روس وارد شوند اما نیامدند. سال بعد هم هنوز منتظرشان بودند. تا ۲۰۲۴ مجبور شدند بپذیرند که نمی‌آیند.»
برج ۲۰۰ میلیون دلاری «توره کی» نماد این پروژه‌های تازه است؛ بلندترین ساختمان هاوانا با ۴۲ طبقه که سال گذشته افتتاح شد و بر منطقه وِدادو سایه انداخته، با بیش از ۵۰۰ اتاق لوکس برای بازاری که عملا وجود ندارد.
وقتی همه درها بسته می‌شود!
پروازهای بین‌المللی به فرودگاه خوزه مارتی هاوانا هم‌زمان با کاهش گردشگران و کمبود سوخت کاهش یافته‌اند. هتل‌داران می‌گویند تصمیم دولت ترامپ در سال ۲۰۲۱ مبنی بر تحت فشار قرار دادن کسانی که به کوبا سفر کرده‌اند برنامه معافیت ویزای توریستی «استا» را به شدت تضعیف کرد. کنار باند اصلی، هواپیماهای فرسوده دوران شوروی متعلق به «کوبانا»، شرکت هواپیمایی دولتی تحت تحریم آمریکا، خاک می‌خورد.
دیگر منبع بزرگ ارز خارجی کوبا، صادرات پزشکان – عمدتا به کشورهای در حال توسعه یا دولت‌های همسو – است. گرچه هاوانا ماموریت‌های پزشکی را پروژه‌های همبستگی تعریف کرده، اما به گفته وزارت خارجه آمریکا، این طرح سالانه تا ۸ میلیارد دلار ارز سخت برای کوبا درآمد دارد و با گردشگری در یک جایگاه رقابت می‌کند.
سازمان‌های حقوق بشری درباره این طرح، از جمله کنترل‌های سیاسی بر هزاران پزشک شرکت‌کننده، ابراز نگرانی کرده‌اند. سال گذشته دولت ترامپ آنچه «طرح صادرات کار اجباری» نامید را هدف قرار داد و روادید مقام‌های دخیل در اعزام پزشکان کوبایی را لغو کرد. اکنون کشورهایی که حاضر به پذیرش آنان باشند، هر روز کمتر می‌شوند.
معادلاتی که بر هم خورد!
کوبا زمانی می‌توانست روی شبکه‌ای از دولت‌های همدل خارجی حساب کند، اما امروز مسکو درگیر جنگ اوکراین است و چین اولویت‌های دیگری دارد. چرخش اخیر آمریکای لاتین به راست، بسیاری از متحدان منطقه‌ای پیشین را کنار زده و دولت چپ‌گرای مکزیک نیز بیش از کمک به هاوانا، مایل است ترامپ را راضی نگه دارد.
بزرگ‌ترین ضربه زمانی وارد شد که ارتش آمریکا ۳ ژانویه به کاراکاس یورش برد و مادورو، مهم‌ترین حامی خارجی کوبا، را از مخفیگاهش ربود. ونزوئلا در اوایل این قرن، ابتدا تحت رهبری هوگو چاوز و سپس مادورو، جایگزین اتحاد شوروی به عنوان متحد کلیدی هاوانا نقش‌آفرین بود. کاراکاس بیش از نیمی از نفت مورد نیاز جزیره را تامین می‌کرد، میلیاردها دلار وام می‌داد و در ازای دریافت پزشکان، معلمان و مشاوران اطلاعاتی کوبایی، پروژه‌های زیرساختی بزرگ را تامین مالی می‌کرد.
بازداشت شبانه مادورو ضربه‌ای ویرانگر بود: ضدجاسوسی کوبا نتوانست خبرچین‌های سیا را که محل اختفای او را لو دادند شناسایی کند و آمریکایی‌ها ۳۲ محافظ کوبایی را که از رهبر ونزوئلا دفاع می‌کردند، کشتند.
تغییر لازم است
اکنون ارتش کوبا که زمانی در اوج قدرتش در آنگولا و اتیوپی جنگیده، آسیب‌پذیر به نظر می‌رسد. جو گارسیا، نماینده پیشین دموکرات فلوریدا که ارتباطاتش با کوبا را حفظ کرده، در این باره به فایننشال تایمز گفت: «در کوبا حتی نمی‌توانند زباله‌ها را جمع کنند. چطور می‌خواهند با یک ابرقدرت در ۹۰ مایلی‌شان مقابله کنند؟»
کوبایی‌ها با بحران تازه همان‌گونه کنار می‌آیند که با بحران‌های پیشین: تحمل و ابتکار. دهه‌ها سختی، جامعه را به محرومیت‌هایی خو داده که کمتر ملتی تاب می‌آورد. اما به نظر بسیاری از ناظران کارکشته، این بحران متفاوت است. جان کاوولیچ، رئیس شورای تجارت و اقتصاد آمریکا-کوبا، در این باره گفت: «من در دوره سخت در این کشور زندگی کردم اما شرایط امروز خیلی بدتر است.» اشاره او به رکود اقتصادی پس از فروپاشی شوروی است: «اکنون روس‌ها، چینی‌ها، ویتنامی‌ها و ترک‌ها همه یک پیام به کوبایی‌ها ارسال می‌کنند: تغییر لازم است.»
وقتی نمادها رنگ می‌بازد
قطع برق از سال ۲۰۲۴ و با از کار افتادن ژنراتورهای نفت‌سوز دوران شوروی به دلیل نبود محافظ آغاز شد و با کاهش سوخت شدت گرفت. در مرکز هاوانا، در برخی مناطق برق بیشتر خاموش است تا روشن؛ خارج از پایتخت، خاموشی‌ها گاه بیش از ۲۴ ساعت طول می‌کشد. در چنین شرایطی نگه‌داشتن مواد غذایی یا حتی روشن نگه داشتن پنکه‌ها در گرما ممکن نیست.
به نوشته فایننشال تایمز: با فروپاشی اقتصاد، زندگی روزمره هر روز دشوارتر می‌شود. حقوق کارمندان دولتی برای خرید از فروشگاه‌های خصوصی با قیمت آزاد کافی نیست، آن هم در شرایطی که صرفا همین فروشگاه‌ها محل یافتن بیشتر مواد غذایی و کالاهای خانگی‌اند. حقوق یک پزشک یا استاد دانشگاه، با نرخ بازار سیاه، معادل ۲۰ دلار در ماه است؛ مستمری یک بازنشسته نصف آن.
با فروپاشی اقتصاد متمرکز، قفسه‌های فروشگاه‌های دولتی خالی شده است. در «بودگا ۳۰۲-۰۳» در شهر قدیم هاوانا، تنها سه نوع سس آشپزی – در گالن‌های پلاستیکی دست‌دوم – سوپ گوجه‌فرنگی کنسروی و تکه‌ای سوسیس صورتی‌رنگ مورتادلا عرضه می‌شود. داروخانه دولتی نزدیک آن، تصویر چه‌گوارا را بر دیوار نصب کرده اما نه آنتی‌بیوتیک دارد و نه استامینوفن.
با وجود سختی‌ها، بیشتر کوبایی‌ها از شکایت علنی پرهیز می‌کنند؛ از بیم آن‌که مأموران امنیتی که در لباس شخصی در میان مردم‌اند، نشانه‌ای از نارضایتی بیابند. آنها به خاطر دارند اعتراضات بزرگ ۲۰۲۱ چگونه به سرعت سرکوب شد. برای دهه‌ها، سطح بالای آموزش و بهداشت کوبا مایه حسرت بسیاری از کشورهای در حال توسعه بود؛ اما امروز خبری از بهبود نیست.
آلوارو، استاد دانشگاه، مقابل ساختمانی آجری و فرسوده ایستاده که برخی پنجره‌هایش شکسته و کلاس‌هایش در تاریکی فرو رفته‌اند. او به ساحتمان اشاره کرد و گفت: «منتظرم دخترم را از مدرسه ببرم.» این استاد دانشگاه در ادامه افزود: «دیروز از او پرسیدم چه یاد گرفتی؟ گفت: بابا، گرسنه‌ام.» آخرین تکه مرغ خانواده به دلیل قطع برق فاسد شده بود. مانند بسیاری دیگر، او هم از خارجی‌ها تقاضای پول می‌کند تا خانواده‌اش را سیر کند.
وقتی دستگاه سرکوب از کار می‌افتد!
نلی که آموزش پزشکی دیده، اکنون برای درآمد بهتر در مهمان‌سرایی خصوصی کار می‌کند. او در این باره اعتراف کرد: «اگر نیاز به عمل جراحی داشته باشی، پزشکان فهرستی می‌دهند از چیزهایی که باید بخری و با خودت به بیمارستان ببری؛ مثل گاز، تیغ جراحی، باند، اکسیژن.»
با این حال رهبران کمونیست کوبا که مدت‌ها درگیر انکار افول کشور بودند، اکنون ناچار شدند به رنج مردم اذعان کنند. در اقدامی کم‌سابقه، مارتا النا فیتو، وزیر کار، پس از آن‌که وجود گدایان در کوبا را انکار کرد و مدعی شد کسانی که پول می‌خواهند تظاهر به فقر می‌کنند، در ژوئیه گذشته مجبور به استعفا شد.
دیاس-کانل که تنها سومین رهبر کشور از ۱۹۵۹ است، این ماه اذعان کرد کوبا با «وضعیت پیچیده انرژی» روبه‌روست و از دسامبر هیچ نفتی از ونزوئلا دریافت نکرده است. اما راه‌حلی جز ریاضت بیشتر ارائه نداد. موفقیت نظام تک‌حزبی در سرکوب اعتراض و حذف مخالفان، اکنون بزرگ‌ترین ضعف این بازیگر است: نه اپوزیسیون سازمان‌یافته‌ای در بیرون وجود دارد و نه اصلاح‌طلبان قابل مشاهده‌ای در درون.
نفس‌های آخر کمونیسم؟
ویلیام لئوگرانده، استاد دانشگاه امریکن در واشنگتن، در این باره گفت: «شرایط سیاسی برای دولت سخت‌تر از دهه ۱۹۹۰ است. دیگر فیدل کاسترو‌یی نیست که حمایت‌ها را بسیج کند. سرزنش دولت برای این نابسامانی اقتصادی بیشتر شده. اما این‌که آمریکا آشکارا می‌گوید «همه نفت‌تان را قطع می‌کنیم»، به دولت فرصتی می‌دهد برای بسیج عمومی.»
دولت ترامپ که پس از سرنگونی مادورو بوی پیروزی را احساس می‌کند، اکنون به امید پایان دادن به ۶۷ سال کمونیسم، به سراغ کوبا رفته. او ۲۹ ژانویه با صدور فرمان اجرایی، جزیره ورشکسته را «تهدیدی غیرعادی و فوق‌العاده» برای آمریکا خواند و امکان اعمال تعرفه‌های اضافی بر هر کشوری را که به آن نفت بفروشد، فراهم کرد.
دیاس-کانل این اقدام را که عملاً به معنای تحریم نفتی است، «فاشیستی، جنایتکارانه و نسل‌کشانه» توصیف کرد. کوبا تنها حدود ۳۰ هزار بشکه در روز از ۱۱۰ هزار بشکه مورد نیازش را تولید می‌کند. برخی در لابی قدرتمند کوبایی-آمریکایی در کنگره خواستار اقدامات شدیدترند. کارلوس خیمنس، نماینده جمهوری‌خواه فلوریدای جنوبی که در کودکی از کوبا به آمریکا گریخت، خواستار توقف فوری همه پروازها و انتقال پول از آمریکا شده است. او گفته: «این رژیم سرطان است. و درمان سرطان گاهی دردناک، اما در نهایت بیمار زنده می‌ماند.»
ماریو دیاس-بالارت، دیگر نماینده کوبایی-آمریکایی که عمه‌اش زمانی با کاسترو ازدواج کرده بود، در همان نشست خبری گفت زمان آن رسیده دولت ترامپ «کار را تمام کند» و «کابوس کوبا را پایان دهد». اما مارکو روبیو، وزیر خارجه و دیگر چهره کوبایی-آمریکایی، محتاط‌تر است. او در سنا گفت دولت «علاقه‌مند» به دیدن تغییر رژیم در کوباست، اما افزود: «این به آن معنا نیست که ما قرار است تغییری ایجاد کنیم».
تغییر رژیم هاوانا در دستور کار است!
مقام‌های پیشین کاخ سفید که در سیاست کوبا نقش داشتند نیز تاکید دارند که روبیو نمی‌خواهد دولت هاوانا را به فروپاشی کامل بکشاند؛ از بیم آن‌که موجی از پناهجویان به سواحل فلوریدا روانه و یکی از بزرگ‌ترین ادعاهای ترامپ – کاهش شدید مهاجرت غیرقانونی – زیر سؤال رود. یکی از مقام‌های سابق آمریکا در این باره گفت: «کوبایی‌ها توانایی دارند با یک بمب مهاجرتی ما را هدف بگیرند. ترامپ به دنبال بحران‌سازی در کوبا نیست؛ می‌خواهد آنها را پای میز مذاکره بکشاند.»
پس از آن‌که ترامپ در اول فوریه مدعی شد «در حال مذاکره با رهبران کوبا هستیم»، گمانه‌زنی‌ها درباره شکل احتمالی توافق میان واشنگتن و هاوانا شدت گرفت. ترامپ جز اشارات کلی به آزادی و بازگشت کوبایی-آمریکایی‌ها به وطن، خواسته مشخصی مطرح نکرده است. کوبا ثروت نفتی ونزوئلا را ندارد، زیرساخت‌های فرسوده‌اش نیازمند سرمایه‌گذاری عظیم است و قوانین آمریکا شروط مشخصی را برای لغو تحریم‌ها تعیین کرده‌اند.
دیاس-کانل نیز خواستار احترام به حاکمیت کوبا شده و هرگونه بحث درباره «موضوعاتی که می‌تواند دخالت در امور داخلی ما تلقی شود» را رد کرده است. کارشناسان می‌گویند مدلی که در کاراکاس به کار رفت – حذف رأس هرم قدرت برای گشودن راه به روی جانشینی همسو با دستورکار آمریکا – در کوبا جواب نخواهد داد، زیرا رهبر جایگزینی در قامت دلسی رودریگز ونزوئلا وجود ندارد که حاضر باشد کنترل دولتی بر اقتصاد را برچیند.
در این میان، رژیم همچنان کنترل سختگیرانه خود را حفظ کرده و منابع را برای ساختمان‌های کلیدی دولتی و نیروهای امنیتی ذخیره می‌کند. بسیاری از مقام‌ها که دهه‌ها تحت آموزش ایدئولوژیک بوده‌اند، همچنان به انقلاب وفادارند و آماده دفاع از آن.
با وجود بحران اقتصادی در هاوانا، چمن‌های مرکز فیدل کاسترو همچنان آراسته است. درون این عمارت مجلل که به زیارتگاه قهرمان انقلاب بدل شده، برق برقرار است و راهنمایان پرشورند. پس از نمایش ویدئویی از شبیه‌سازی نبرد خلیج خوک‌ها در ۱۹۶۱ – زمانی که کاسترو حمله نیروهای مورد حمایت آمریکا را دفع کرد ـ راهنمای تور، خولیو ادواردو تورس، با نگاهی مصمم به بازدیدکنندگان می‌گوید: «من در انقلاب بزرگ شدم. یقین دارم یا پیروز می‌شویم یا همه با هم نابود می‌شویم. هرگز اجازه نخواهیم داد آنچه در ونزوئلا رخ داد، برای ما تکرار شود.»
به نوشته فایننشال تایمز در برابر رژیمی که ظاهرا حاضر به مصالحه با خواسته‌های واشنگتن نیست، برخی بیم آن دارند که فشار اقتصادی آمریکا، جزیره را به سوی هرج‌ومرج سوق دهد. لئوگرانده در این باره گفت: «مقام‌های دولت مدام می‌گویند نمی‌خواهیم کوبا را بی‌ثبات کنیم، اما در عین حال راهبرد اقتصادی‌ای دارند که برای فروپاشی نظام اجتماعی طراحی شده است. آنها شرط بسته‌اند ـ شرطی خطرناک ـ که دولت پیش از فروپاشی جامعه تسلیم خواهد شد. به گمانم ممکن است این شرط‌بندی محقق نشود.»
