به گزارش تجارت نیوز، وبگاه رسپانسیبل استیت کرفت با انتشار یادداشتی مدعی شد: در ماه مه، ترکیه از پروژه نخستین موشک بالستیک قارهپیمای خود با نام «ییلدیریمهان» رونمایی کرد؛ کنشی که حتی برای بسیاری از کارشناسان جامعه دفاعی این کشور نیز غیرمنتظره بود. تا پیش از آن، توجه افکار عمومی در ترکیه عمدتا معطوف به سامانههای موشکی کوتاهبرد و میانبرد، مانند «تایفون» و «جنک» بود و هیچ نشانهای وجود نداشت که آنکارا آماده معرفی موشکی با برد ادعایی حدود ۳ هزار و ۷۰۰ مایل (نزدیک به ۶ هزار کیلومتر) باشد.
خیز آنکارا برای برهم زدن توازن قدرت
این وبگاه در ادامه آورد: برخی در داخل ترکیه این پروژه را نقطه عطفی برای صنعت دفاعی کشور دانستند و از آن بهعنوان نمادی از پیشرفتهای نظامی یاد کردند. در مقابل، گروهی دیگر معتقدند تا زمانی که توان عملیاتی این موشک به اثبات نرسیده، معرفی آن بهعنوان یک دستاورد بزرگ، اقدامی شتابزده است.
اما واکنشها در خارج از ترکیه مسیر دیگری را طی کرد. شماری از تحلیلگران غربی، از جمله چهرههایی در اندیشکده محافظهکار بنیاد دفاع از دموکراسیها (FDD) در واشنگتن، این موشک را نشانهای از تلاش آنکارا برای برهم زدن موازنه قدرت در خاورمیانه و به ادعای این وبگاه تبدیل شدن به «ایرانی جدید» توصیف کردند.
مایکل روبین، پژوهشگر اندیشکده امریکن اینترپرایز، حتی پا را فراتر گذاشت و مدعی شد ترکیه این موشک را برای استفاده احتمالی علیه هند در صورت وقوع بحرانی بر سر کشمیر توسعه داده و هشدار می دهد که «طوفان در راه است». در چنین روایتی، پروژهای که هنوز مراحل تکمیل خود را پشت سر نگذاشته، بهعنوان تهدیدی فوری علیه اروپا، اسرائیل، هند و حتی ایالات متحده معرفی میشود.
این تفاوت برداشتها، موضوع مهمتری را آشکار میکند. «ییلدیریمهان» صرفا درباره برد یا توان حمل کلاهک نیست؛ بلکه بازتابدهنده این پرسش است که ترکیه میخواهد در منطقهای که بیش از پیش تحت تاثیر موشکها، پهپادها، سامانههای پدافند هوایی و تردید نسبت به دوام تضمینهای امنیتی غرب قرار گرفته، چه جایگاهی برای خود تعریف کند.
برداشت نادرست از پیام ترکیه به آمریکا
این وبگاه در ادامه آورد: بخش قابل توجهی از گزارشهای رسانههای غربی، بیش از آنکه بر خود موشک تمرکز داشته باشند، به ویدئوی تبلیغاتی آن پرداختند؛ ویدئویی که در بخشی از آن چنین القا میشد که خاک آمریکا در برد این موشک قرار دارد. همین مساله به منتقدان فرصت داد تا ترکیه را نه بهعنوان یک عضو ناتو که در پی تقویت بازدارندگی خود است، بلکه بهعنوان کشوری مشابه ایران با یک برنامه موشکی پیشرفته معرفی کنند. با این حال، چنین برداشتی گمراهکننده است. این ویدئو نه از سوی هیچ نهاد رسمی دولت ترکیه، بلکه توسط یک طراح مستقل تولید شده بود. به نظر میرسد این اثر، بیشتر یک انتخاب تبلیغاتی نسنجیده در حاشیه نمایشگاه اکسپو ۲۰۲۶ – جایی که موشک برای نخستین بار رونمایی شد – بوده و بدون توجه کافی به پیامدهای دیپلماتیک آن تهیه شده است.
از سوی دیگر، حتی اگر برد اعلامشده ۳ هزار و ۷۰۰ مایلی را نیز مبنا قرار دهیم، این موشک از خاک ترکیه قادر به هدف قرار دادن سرزمین اصلی ایالات متحده نیست. زمینه سیاسی نیز چنین برداشتی را غیرواقعبینانه جلوه میدهد. در شرایطی که دونالد ترامپ و رجب طیب اردوغان بار دیگر بر روابط شخصی نزدیک خود تاکید کردهاند، دشوار است باور کنیم آنکارا قصد داشته پیام تهدیدآمیزی برای آمریکا ارسال کند.
چرا توان موشکی ترکیه با ایران تفاوت دارد؟
این وبگاه در ادامه آورد: اگرچه توان موشکی جدید ترکیه اغلب از زاویه تنشهای روبهافزایش این کشور با اسرائیل تحلیل میشود، اما آنکارا همزمان تحولات مربوط به ایران را نیز با دقت دنبال کرده ؛ از حملات موشکی تهران به پایگاه های آمریکایی واقع در کشورهای حاشیه خلیج فارس تا موارد معدود ورود موشکهای شلیکشده از سوی ایران به سمت حریم هوایی ترکیه. به ادعای این وبگاه از این منظر، «ییلدیریمهان» را میتوان پیامی غیرمستقیم برای ایران نیز تلقی کرد.با این حال، جایگاه موشکها در راهبرد دو کشور تفاوت اساسی دارد.
در ایران، توان موشکی تنها بخشی از برنامه دفاعی نیست، بلکه به یکی از مولفههای هویتی نظام سیاسی تبدیل شده است. اما نحوه معرفی «ییلدیریمهان» در ترکیه در چارچوبی کاملا متفاوت قرار میگیرد. این موشک در یک نمایشگاه صنایع دفاعی و با لحنی نسبتا آرام، در کنار چندین محصول جدید دیگر رونمایی شد.
شاخصترین بخش این رونمایی، نمادهایی بود که روی بدنه موشک نقش بسته بود. بر روی بخش کلاهک، امضای مصطفی کمال آتاتورک، بنیانگذار جمهوری ترکیه، دیده میشد و روی بدنه نیز تصویر سلطان ایلدیریم بایزید، از سلاطین مشهور امپراتوری عثمانی، نقش بسته بود؛ شخصیتی که لقب «صاعقه» را به دلیل سرعت عمل و توانایی نظامی خود دریافت کرده بود. در کشوری که میراث عثمانی و هویت جمهوریخواهی همواره در نوعی تنش تاریخی با یکدیگر قرار داشتهاند، قرار گرفتن امضای آتاتورک در کنار تصویر بایزید، بیش از هر چیز نماد تداوم تاریخی دولت ترکیه است.
«ییلدیریمهان» در چارچوب راهبرد کلان ترکیه
جان کاساپاوغلو، تحلیلگر مسائل دفاعی، در یادداشتی برای خبرگزاری آناتولی، برنامه موشکهای بالستیک ترکیه را نهتنها اقدامی برای تقویت توانمندیهای ملی، بلکه ظرفیتی برای پر کردن یک خلأ راهبردی در سطح ائتلاف ناتو توصیف کرده است. به نظر میرسد آنکارا نیز به همین جمعبندی رسیده است؛ اینکه اتکا به سامانههای دفاع هوایی و سپرهای موشکی بهتنهایی کافی نیست و بازدارندگی موثر مستلزم توسعه همزمان توان تهاجمی است. این انتخاب صرفا یک واکنش نظامی نیست، بلکه بخشی از راهبرد سیاست خارجی ترکیه نیز به شمار میرود.
آنکارا در سالهای اخیر تلاش کرده نقش فعالتری در تحولات منطقهای و بینالمللی ایفا کند؛ از جنگ اوکراین و بحران ایران گرفته تا میانجیگری در آفریقا و گسترش همکاریهای دفاعی با اروپا. با این حال، رهبران ترکیه به این نتیجه رسیدهاند که دیپلماسی بدون پشتوانه قدرت نظامی، تاثیرگذاری محدودی خواهد داشت. از همین رو، این کشور میکوشد وزن دیپلماتیک خود را با توسعه صنایع دفاعی و افزایش توان نظامی تقویت کند. سرمایهگذاریهای سیاسی و امنیتی ترکیه در پاکستان، قطر، عربستان سعودی و سوریه نمونههای روشنی از این رویکرد هستند؛ جایی که دیپلماسی و همکاریهای دفاعی بهطور همزمان پیش میروند.
الگوی مشابه در اروپا
پس از سالها تنش سیاسی که روابط ترکیه با اتحادیه اروپا و برخی پایتختهای اروپایی را محدود کرده بود، بازگشت دونالد ترامپ به قدرت موجب شده بسیاری از اختلافات گذشته در حاشیه قرار گیرد. از جمله نتایج این تغییر میتوان به حمایت بریتانیا از فروش جنگندههای یوروفایتر به ترکیه، همکاریهای صنعتی با ایتالیا و اسپانیا و همچنین قراردادهای بزرگ دفاعی با لهستان، رومانی و مجارستان اشاره کرد.
در این میان تاکید رجب طیب اردوغان بر کاهش وابستگی به تجهیزات نظامی خارجی، بهویژه در جریان انتخابات سال ۲۰۲۳، به یکی از محورهای اصلی گفتمان سیاسی او تبدیل شد. برای دولتی که با چالشهای جدی اقتصادی روبهرو است، صنعت دفاعی همچنان یکی از مهمترین منابع مشروعیت و افتخار ملی محسوب میشود. رونمایی از «ییلدیریمهان» نیز مانند بسیاری از پروژههای بزرگ دفاعی ترکیه، ارزش سیاسی قابلتوجهی در داخل کشور داشت.
بر اساس یک نظرسنجی در سال ۲۰۲۴، ۶۲.۲ درصد شهروندان ترکیه معتقد بودند پیشرفتهای صنعت دفاعی احساس امنیت آنان را افزایش داده؛ موضوعی که محبوبیت گسترده این پروژهها را توضیح میدهد. حتی رهبر حزب جمهوریخواه خلق (CHP) و مهمترین رقیب سیاسی اردوغان، در کنار موشک «ییلدیریمهان» عکس یادگاری گرفت و از توسعه آن استقبال کرد؛ اقدامی که نشان میدهد پروژههای دفاعی بزرگ در ترکیه، از معدود موضوعاتی هستند که میتوانند میان دولت و اپوزیسیون نوعی اجماع ایجاد کنند.
البته این دستاوردها در عرصه سیاست داخلی، بیش از هر چیز به تقویت جایگاه دولت کمک میکنند، اما تاکنون به معنای فاصله گرفتن ترکیه از غرب نبودهاند. ترکیه در واقع بخشی از روندی گستردهتر است که از اوکراین و تایوان گرفته تا ژاپن، کره جنوبی و کشورهای اروپایی مشاهده میشود؛ روندی که در آن دولتها همزمان با کاهش اعتماد به تضمینهای امنیتی آمریکا، به دنبال افزایش خودکفایی دفاعی هستند. انتظار میرود نشست آتی ناتو در آنکارا در ماه ژوئیه نیز بر همین تحولات تاکید کرده و تمایل ترکیه برای ایفای نقشی پررنگتر در ساختار امنیتی ائتلاف را برجسته سازد.
برای نتیجهگیری هنوز زود است
اردوغان سالهاست پیشرفتهای صنایع دفاعی ترکیه، از جمله توسعه سریع پهپادهای ارزانقیمت و موثر این کشور، را از مهمترین دستاوردهای دوران زمامداری خود معرفی میکند؛ پیامی که در صورت نامزدی دوباره او در انتخابات ریاستجمهوری، احتمالا همچنان محور اصلی کارزار انتخاباتیاش خواهد بود. به همین دلیل، در ذهن بخش بزرگی از افکار عمومی، رشد صنعت دفاعی ترکیه بهطور مستقیم با تصویر سیاسی اردوغان گره خورده است.
با این حال، توصیف «ییلدیریمهان» بهعنوان پروژه شخصی اردوغان یا نتیجهگیری برخی منتقدان مبنی بر اینکه ترکیه در حال تبدیل شدن به «ایرانی دیگر» در حوزه موشکی است، بسیار فراتر از توان واقعی این پروژه در شرایط کنونی است.در مقطع فعلی، «ییلدیریمهان» بیش از آنکه یک توان عملیاتی اثباتشده باشد، بیانگر یک اعلام قصد راهبردی است.
اهمیت واقعی این پروژه در آینده و بر اساس عواملی همچون موفقیت آزمایشها، دقت اصابت، نحوه استقرار، قابلیت بقا، سامانه فرماندهی و کنترل و همچنین نوع کلاهکهای قابل استفاده مشخص خواهد شد. به احتمال زیاد، این پروژه فراتر از دوران ریاستجمهوری اردوغان ادامه خواهد یافت. به معنای دیگر با توجه به سن اردوغان و محدودیتهای قانون اساسی، ممکن است رئیس جمهوری ترکیه آخرین دوره ریاستش خود را سپری کند و پیش از آنکه «ییلدیریمهان» وارد تولید انبوه شده و به یک ابزار بازدارندگی معتبر تبدیل شود، قدرت را ترک کند.
این برنامه موشکی همزمان با اجرای طرح نوسازی نیروی هوایی ترکیه دنبال میشود؛ طرحی که شامل خرید جنگندههای یوروفایتر، توسعه جنگنده بومی KAAN و حفظ دومین ناوگان بزرگ جنگندههای F-16 در ناتو است. این روند نشان میدهد آنکارا علاوه بر توسعه توان موشکی، سرمایهگذاری گستردهای نیز برای تقویت قدرت هوایی خود انجام میدهد تا این دو، ستونهای اصلی راهبرد دفاعی آینده ترکیه را تشکیل دهند. در میانمدت نیز انتظار میرود ترکیه ضمن تعمیق حضور خود در ساختار امنیتی ناتو و اروپا، سیاست بومیسازی صنایع دفاعی را با قدرت ادامه داده و در کنار «ییلدیریمهان»، نسل جدیدی از سامانههای موشکی و تسلیحاتی را نیز توسعه دهد.
