به گزارش تجارت نیوز، گزارش جدید شاخص جهانی آزادی مطبوعات که از سوی سازمان گزارشگران بدون مرز منتشر شده، نشان میدهد شکاف میان بخشهایی از جهان که هنوز فضای نسبتا امنتری برای رسانهها دارند و بخش بزرگی از کشورها که با محدودیتهای شدید روبهرو هستند، در حال عمیقتر شدن است. این شاخص ۱۸۰ کشور و قلمرو را رتبهبندی میکند و برای این کار پنج مولفه زمینه سیاسی، چارچوب حقوقی، زمینه اقتصادی، زمینه اجتماعی فرهنگی و امنیت روزنامهنگاران را در نظر میگیرد. نقشه جهانی امتیازها در سال ۲۰۲۶ تصویری از همین دو قطبی شدن ارائه میدهد، به طوری که اروپا تنها منطقهای است که در آن کشورهایی با وضعیت خوب دیده میشوند و بخش عمده دیگر جهان در رده دشوار یا بسیار وخیم قرار گرفته است.
افزایش تعداد کشورهایی که وضعیت رسانه در آنها یا وخیم است
سازمان گزارشگران بدون مرز میگوید افت آزادی مطبوعات در دو دهه گذشته شتاب چشمگیری داشته است. در سال ۲۰۰۲ تنها 13.7 درصد از کشورها و قلمروها در دسته وضعیت دشوار یا بسیار وخیم قرار میگرفتند. این سهم در سال ۲۰۲۶ تقریبا چهار برابر شده و به 52.2 رسیده است. به این معنا که اکنون در بیش از نیمی از جهان، روزنامهنگاری مستقل با موانع جدی روبهرو است.
این روند با کاهش گستردهتر آزادی در سطح جهانی مرتبط دانسته میشود. هماکنون دولتها در شمار بیشتری از کشورها دسترسی به اطلاعات را محدود میکنند، فعالیتهای رسانهای را به شکلهای مختلف جرمانگاری میکنند و از مسیرهای اداری و اقتصادی و امنیتی، فشار مستمر بر رسانههای مستقل وارد میآورند.
اروپا: تنها منطقه دارای وضعیت خوب
طبق این شاخص، اروپا تنها منطقهای است که کشورهایی با امتیاز ۸۵ یا بالاتر دارد که معادل وضعیت خوب در آزادی مطبوعات است. در صدر جدول نروژ با امتیاز 92.7 قرار گرفته و پس از آن هلند با 88.9 و استونی و دانمارک با 88.5 قرار دارند.
با این حال، گزارش تاکید میکند حتی اگر چند کشور اروپایی همچنان امتیازهای بالایی داشته باشند، وزن جمعیتی این کشورها در مقیاس جهانی محدود است. به همین دلیل، برآورد گزارشگران بدون مرز نشان میدهد کمتر از یک درصد مردم جهان در کشوری زندگی میکنند که در طبقه خوب از نظر آزادی مطبوعات قرار میگیرد. همین موضوع نشان میدهد برخورداری از آزادی مطبوعات قدرتمند در جهان امروز تا چه اندازه نادر شده است.
در پایین جدول، اریتره با امتیاز 10.7 در انتهای رتبهبندی قرار دارد و پس از آن کره شمالی با 12.7 و چین با 13.9 سه رتبه آخر را تشکیل میدهند. ایران با 17.5 و عربستان سعودی با 19.1 نیز در ادامه فهرست کشورهای انتهایی قرار گرفتهاند و روسیه با امتیاز 23.2 نهمین کشور از پایین جدول معرفی شده است.
افزایش استفاده از ابزارهای قانونی علیه رسانهها
در گزارش سال ۲۰۲۶، شاخص مربوط به وضعیت حقوقی بیشترین افت را داشته و در ۱۱۰ کشور از ۱۸۰ کشور بررسی شده بدتر شده است. نمونههای برجسته این کاهش امتیاز، هند، مصر، اسرائیل و گرجستان هستند.
اکنون دولتها بیشتر از گذشته از قوانین امنیت ملی، مقررات وضعیت اضطراری، طرح دعاوی قضایی و دیگر ابزارهای حقوقی برای محدود کردن گزارشگری استفاده میکنند. در بسیاری از کشورها، فشار بر روزنامهنگاری نه فقط از مسیر سانسور مستقیم، بلکه از طریق افزایش ریسک حقوقی و تهدیدهای قضایی اعمال میشود.
تغییرات بزرگ در رتبه برخی کشورها
در میان کشورهایی که بیشترین جابهجایی را تجربه کردهاند، نیجر شدیدترین سقوط را داشته و با افت ۳۷ پلهای به رتبه ۱۲۰ رسیده است. گزارشگران بدون مرز این سقوط را به بدتر شدن شرایط در منطقه ساحل نسبت میدهد؛ منطقهای که در آن گروههای مسلح و حکومتهای نظامی دسترسی به اطلاعات متوازن را تضعیف کردهاند.
ایالات متحده نیز در سال ۲۰۲۶ هفت پله سقوط کرده و به رتبه ۶۴ رسیده است. این افت ادامه روندی است که بر اساس آن آمریکا از زمان آغاز شاخص در سال ۲۰۰۲ تاکنون ۴۷ رتبه پایینتر آمده است. آمریکا اکنون پایینتر از بسیاری از کشورهای اروپای غربی و همچنین چند دموکراسی کوچکتر قرار دارد. این وضعیت را میتوان نشانه تغییر برداشتها از آزادی رسانه در این کشور طی دو دهه گذشته دانست.
در مقابل، سوریه بیشترین بهبود را ثبت کرده و ۳۶ رتبه بالا آمده است. این تغییر به سقوط بشار اسد در اواخر سال ۲۰۲۴ نسبت داده شده است.
