به گزارش تجارت نیوز، تنگه هرمز همواره یکی از حساسترین و راهبردیترین گذرگاههای انرژی جهان به شمار میرود. بخش قابل توجهی از نفت خام و فرآوردههای نفتی تولیدشده در کشورهای حوزه خلیج فارس از این مسیر به بازارهای جهانی صادر میشود و هرگونه تنش یا ناامنی در این منطقه میتواند قیمت انرژی را در سراسر جهان تحت تأثیر قرار دهد. در سالهای اخیر و با افزایش تنشهای منطقهای، حملات به کشتیهای تجاری و نگرانی درباره امنیت عبور نفتکشها، کشورهای عربی منطقه بیش از گذشته به دنبال ایجاد مسیرهای جایگزین برای صادرات نفت خود هستند. اکنون پروژههای بزرگی در امارات، عراق و عربستان سعودی در حال اجرا یا بررسی است که هدف اصلی آنها کاهش وابستگی به تنگه هرمز و افزایش امنیت صادرات انرژی در سالهای آینده است.
تلاش کشورهای خلیج فارس برای کاهش وابستگی به تنگه هرمز
با ادامه درگیریها در منطقه و ورود جنگ به پنجمین ماه، کشورهای تولیدکننده نفت در خلیج فارس اجرای پروژههای زیرساختی گستردهای را آغاز کردهاند تا صادرات نفت خود را از مسیرهایی غیر از تنگه هرمز انجام دهند.
بر اساس گزارشها، طی سالهای گذشته ایران بارها تهدید کرده است که در صورت تشدید تنشها میتواند عبور کشتیها از تنگه هرمز را محدود کند یا برای عبور نفتکشها هزینههایی تحت عنوان عوارض یا هزینههای امنیتی در نظر بگیرد. همین موضوع باعث شده کشورهای منطقه به دنبال مسیرهایی باشند که وابستگی آنها به این آبراه استراتژیک را کاهش دهد.
هدف اصلی این پروژهها، ایجاد مسیرهای زمینی و دریایی جدید برای انتقال نفت و کالا به بازارهای جهانی و کاهش تأثیر هرگونه بحران احتمالی در تنگه هرمز بر صادرات انرژی است.
پروژههای جدید امارات، عراق و عربستان
در حال حاضر، دو پروژه بزرگ انتقال نفت در امارات متحده عربی و عراق وارد مراحل اجرایی شدهاند و عربستان سعودی نیز به دنبال توسعه ظرفیت خطوط لوله موجود خود است.
علاوه بر خطوط لوله، امارات برنامه ساخت یک بندر جدید در سواحل دریای عرب را نیز دنبال میکند تا بخش بیشتری از واردات و صادرات این کشور بدون نیاز به عبور از تنگه هرمز انجام شود.
این مجموعه پروژهها نشان میدهد کشورهای عربی حوزه خلیج فارس در حال طراحی شبکهای جدید از زیرساختهای انرژی هستند که بتواند در شرایط بحرانی، صادرات نفت را بدون وابستگی کامل به این آبراه ادامه دهد.
پیشبینی گلدمن ساکس از آینده صادرات نفت
الکساندرا پائولوس، تحلیلگر مؤسسه مالی گلدمن ساکس، اعلام کرده است که اگر پروژههای در دست اجرا طبق برنامه پیش بروند، تا پایان سال ۲۰۲۷ ظرفیت خطوط لوله جایگزین به اندازهای خواهد رسید که امکان انتقال حدود ۴۵ درصد از صادرات نفت کشورهای خلیج فارس را بدون عبور از تنگه هرمز فراهم کند.
به گفته این تحلیلگر، سرعت اجرای پروژههای زیرساختی در خاورمیانه نسبتاً بالا است و در صورت ادامه روند فعلی، تا پایان سال ۲۰۲۸ میزان نفتی که از مسیرهای جایگزین منتقل میشود، میتواند به حدود ۷.۳ میلیون بشکه در روز برسد.
این رقم معادل حدود ۶۰ درصد صادرات نفت خلیج فارس خواهد بود؛ موضوعی که میتواند وابستگی منطقه به تنگه هرمز را به شکل قابل توجهی کاهش دهد.
پروژه بزرگ خط لوله غرب به شرق امارات
یکی از مهمترین پروژههای در حال اجرا، خط لوله غرب به شرق امارات است.
بر اساس گزارشها، این پروژه تاکنون حدود ۵۰ درصد پیشرفت فیزیکی داشته و شیخ خالد بن محمد بن زاید، ولیعهد امارات، دستور داده است عملیات ساخت آن تا سال ۲۰۲۷ به پایان برسد.
این خط لوله به طول ۲۵۲ مایل (حدود ۴۰۵ کیلومتر) در امتداد خط لوله موجود فجیره احداث میشود.
پس از بهرهبرداری، ظرفیت انتقال نفت از مسیر زمینی امارات تقریباً دو برابر خواهد شد و به حدود ۳.۶ میلیون بشکه در روز میرسد.
امارات: سرمایهگذاری برای عبور از گلوگاههای انرژی
سلطان الجابر، مدیرعامل شرکت ملی نفت ابوظبی (ADNOC)، معتقد است تحولات اخیر نشان داده سرمایهگذاری امارات روی مسیرهای جایگزین تصمیم درستی بوده است.
او در سخنرانی خود در شورای آتلانتیک در ماه مه اعلام کرد که بخش بزرگی از انرژی جهان همچنان از تعداد محدودی گلوگاه عبور میکند و دقیقاً به همین دلیل امارات بیش از یک دهه پیش تصمیم گرفت در زیرساختهایی سرمایهگذاری کند که امکان دور زدن تنگه هرمز را فراهم میکنند.
به گفته الجابر، هدف این سرمایهگذاریها افزایش امنیت عرضه انرژی و کاهش ریسکهای ناشی از بحرانهای ژئوپلیتیکی است.
عراق به دنبال بزرگترین پروژه انتقال نفت
در کنار امارات، عراق نیز اجرای پروژهای بسیار بزرگتر را آغاز کرده است. این کشور ساخت خط لوله بصره-حدیثه را در دستور کار قرار داده است؛ پروژهای که طول آن به ۴۳۵ مایل (حدود ۷۰۰ کیلومتر) میرسد.
بر اساس برنامهریزیها، این خط لوله به شبکه انتقال نفت کشورهای اردن، سوریه و ترکیه متصل خواهد شد. ظرفیت انتقال این پروژه روزانه ۲.۵ میلیون بشکه نفت خام اعلام شده است.
محمد شیاع السودانی، نخستوزیر عراق، این پروژه را راهکاری برای حفاظت از صادرات نفت این کشور در برابر بحرانهای منطقهای توصیف کرده است.
وزارت نفت عراق نیز اعلام کرده عملیات اجرایی این پروژه از ابتدای ماه مه آغاز شده و تاکنون حدود ۱.۵ میلیارد دلار برای اجرای آن اختصاص یافته است.
این طرح نخستین بار در سال ۲۰۲۴ تصویب شد، اما هنوز زمان مشخصی برای پایان عملیات ساخت آن اعلام نشده است.
عربستان نیز ظرفیت خطوط لوله خود را افزایش میدهد
عربستان سعودی نیز همزمان با اجرای این پروژهها، بررسیهایی را برای افزایش ظرفیت خطوط لوله انتقال نفت خود به سمت دریای سرخ آغاز کرده است.
بر اساس گزارش منابع آگاه به خبرگزاری رویترز، ریاض در حال انجام مذاکرات اولیه با کشورهای همسایه است تا ظرفیت این خطوط لوله را به حدود ۹ میلیون بشکه در روز افزایش دهد.
در صورت اجرای این طرح، بخش بزرگی از نفت صادراتی عربستان بدون عبور از تنگه هرمز به بازارهای جهانی خواهد رسید.
امارات به دنبال ساخت بندر جدید در دریای عرب
علاوه بر پروژههای خطوط لوله، امارات برنامه ساخت یک بندر و ترمینال کانتینری جدید در سواحل دریای عرب را نیز دنبال میکند.
روزنامه فایننشال تایمز گزارش داده است که هدف از احداث این بندر، انتقال بخش بیشتری از واردات و صادرات کالا بدون نیاز به عبور از تنگه هرمز است.
این بندر قرار است به رقیبی برای بندر جبل علی، بزرگترین بندر تجاری امارات، تبدیل شود و وابستگی این کشور به مسیر فعلی تجارت دریایی را بیش از پیش کاهش دهد.
آیا تنگه هرمز اهمیت خود را از دست میدهد؟
با وجود سرمایهگذاریهای گسترده در مسیرهای جایگزین، کارشناسان معتقدند تنگه هرمز همچنان جایگاه راهبردی خود را حفظ خواهد کرد.
برآوردها نشان میدهد حتی پس از تکمیل پروژههای جدید نیز روزانه بین ۷ تا ۹ میلیون بشکه نفت و فرآوردههای نفتی همچنان از این آبراه عبور خواهند کرد.
به همین دلیل، هرگونه تنش یا اختلال در تنگه هرمز همچنان میتواند بر بازار جهانی انرژی اثرگذار باشد.
چالش جدید؛ امنیت دریای سرخ
کارشناسان همچنین هشدار میدهند که موفقیت بخشی از این پروژهها به امنیت مسیرهای دریای سرخ نیز وابسته است. در هفتههای اخیر، حوثیهای یمن که از حمایت ایران برخوردار هستند، تهدید کردهاند حملات خود را به تنگه بابالمندب گسترش خواهند داد.
این موضوع نشان میدهد حتی اگر وابستگی به تنگه هرمز کاهش یابد، امنیت سایر مسیرهای دریایی منطقه نیز همچنان یکی از چالشهای مهم صادرات انرژی باقی خواهد ماند.
کشورهای عربی حوزه خلیج فارس با سرعت در حال بازطراحی نقشه انتقال انرژی در منطقه هستند. سرمایهگذاریهای گسترده امارات، عراق و عربستان سعودی در خطوط لوله، بنادر و مسیرهای جایگزین نشان میدهد این کشورها به دنبال کاهش ریسکهای ناشی از وابستگی به تنگه هرمز هستند؛ آبراهی که سالها مهمترین مسیر صادرات نفت جهان بوده است. با این حال، حتی در صورت تکمیل تمامی پروژههای برنامهریزیشده، تنگه هرمز همچنان یکی از حیاتیترین گذرگاههای انرژی جهان باقی خواهد ماند و بخش قابل توجهی از صادرات نفت منطقه همچنان از این مسیر انجام خواهد شد. از سوی دیگر، تهدیدهای امنیتی در دریای سرخ و بابالمندب نیز نشان میدهد تنوعبخشی به مسیرهای صادرات انرژی اگرچه میتواند بخشی از ریسکها را کاهش دهد، اما به تنهایی قادر به حذف کامل چالشهای ژئوپلیتیکی منطقه نخواهد بود.
