به گزارش تجارت نیوز، پس از تاریخ 9 اسفند سال 1404 و حمله آمریکا و اسرائیل به ایران، ایران اقدام به کاهش عبور و مرور از تنگه هرمز کرد. چنین اقدامی منجر شد صادرات بسیاری از کشورهای حاشیه خلیج فارس از طریق تنگه هرمز متوقف شود و همین امر آسیب زیادی به آنها وارد کرد. به دنبال توقف صادرات از مسیر تنگه هرمز، بسیاری از کشورها مجبور به کاهش تولید نفت خود شدند.
کشورها به دنبال این اتفاق، راههای دور زدن تنگه هرمز را دنبال کردند. عربستان، کویت، عراق، سوریه و … همگی به تکاپوی یافتن راههای جدید یا احیای کریدورهای قدیمی برای تداوم صادرات افتادند.
حال با گذشت بیش از 100 روز از این اتفاق، نیاز است که تمامی راههایی که تاکنون در راستای دور زدن تنگه هرمز عنوان شدهاند، بررسی شوند.
راهآهن حجاز مدرن
ترکیه و عربستان در تلاش برای احیای راهآهن تاریخی حجاز و امتداد آن تا سواحل عمان هستند. ترکیه و عربستان سعودی با امضای توافقنامهای در ریاض، همکاریهای خود را در حوزه زیرساختهای ریلی گسترش میدهند. محور اصلی این همکاری، نوسازی و توسعه راهآهن حجاز است که از طریق خاک اردن و سوریه، اتصال ریلی میان ترکیه و عربستان را برقرار میکند. این پروژه در فازهای نهایی خود قصد دارد با دسترسی به سواحل عمان و اقیانوس هند، یک مسیر تجاری استراتژیک و جایگزین برای عبور از تنگه هرمز ایجاد کند.
جاده توسعه
پروژه جاده توسعه با ایجاد یک یک مسیر ترانزیتی جدید عملا به عنوان رقیبی جدی برای مسیرهای سنتی ایران عمل میکند و نقش ژئوپلیتیک این کشور در اتصال خلیج فارس به اروپا را به چالش میکشد. با تکمیل این کریدور نفوذ ایران در زنجیره تأمین کالاهای منطقهای کاهش یافته و ترکیه نیز با سرمایهگذاری در این طرح تلاش دارد وابستگی خود به مسیرهای زمینی ایران برای دسترسی به بازارهای جنوبی را به حداقل برساند.
توسعه بندر فاو و اتصال آن به شبکه ریلی ترکیه موجب میشود تا جریان کالا بدون نیاز به عبور از خاک ایران به مقاصد نهایی برسد. جاده توسعه بخشی کلیدی از شبکه حملونقل ملی عراق است که هدف آن اتصال بندر بزرگ فاو به مرزهای ترکیه از طریق ساخت همزمان خطوط ریلی و بزرگراههای مدرن است. این طرح در سه مرحله زمانبندی شده است که بر اساس برنامهریزی موجود مرحله نخست تا سال ۲۰۲۸ تکمیل میشود.
خط لوله شرق به غرب عربستان و خط لوله حبشان-فجیره
خط لوله شرق به غرب عربستان سعودی که با نام «پترولاین» شناخته میشود، در اوایل دهه ۱۹۸۰ میلادی طراحی و احداث شد. هدف اصلی از اجرای این پروژه، کاهش وابستگی صادرات نفت عربستان به عبور از تنگه هرمز بود. در آن دوره زمانی، حمله به نفتکشها در خلیج فارس امنیت صادرات نفت را با تهدیدهای جدی مواجه کرده بود و احداث این مسیر جایگزین از میادین شرقی به ساحل دریای سرخ، پاسخی راهبردی به این بحران به شمار میرفت.
این خط لوله با طولی در حدود ۱۲۰۰ کیلومتر، نفت خام را از میادین بزرگ شرق عربستان شامل مناطق ظهران و بقیق به بندر ینبع منتقل میکند. این مسیر با بهرهگیری از ایستگاههای پمپاژ متعدد، توانایی بالایی در انتقال نفت دارد. ظرفیت اولیه این خط لوله حدود ۵ میلیون بشکه در روز بود، اما در جریان جنگ اخیر و در راستای حفظ امنیت صادرات انرژی، آرامکو تایید کرد که خط لوله شرق به غرب با ظرفیت کامل ۷ میلیون بشکه در روز در حال کار است.
در همین راستا، کشور امارات متحده عربی نیز با احداث خط لوله «حبشان-فجیره» راهبرد مشابهی را در پیش گرفته است. این خط لوله امکان انتقال نفت از داخل خاک امارات به سواحل دریای عمان را بدون نیاز به عبور از تنگه هرمز فراهم میکند.
خط لوله حبشان–الفجیره را میتوان شریان حیاتی و استراتژیک امارات متحده عربی برای عبور از بنبستهای جغرافیایی دانست. این پروژه که در سال ۲۰۱۲ توسط شرکت ملی نفت ابوظبی کلید خورد، با طول ۳۷۰ کیلومتر، نفت ابوظبی را به بندر فجیره در دریای عمان میرساند. ظرفیت انتقال ۱.۵ میلیون تا ۱.۸ میلیون بشکهای این خط لوله، در واقع نوعی سوپاپ اطمینان برای صادرات انرژی امارات محسوب میشود تا در مواقع بحرانی، وابستگی این کشور به مسیر پرریسک تنگه هرمز به کلی از بین برود.
پروژه چهاردریا سوریه
پروژه «چهار دریا» طرحی است که در آوریل ۲۰۲۶ دوباره مطرح شد. هدف آن تبدیل سوریه و ترکیه به یک مرکز بزرگ برای انتقال و توزیع انرژی از طریق اتصال خلیج فارس، دریای خزر، دریای مدیترانه و دریای سیاه است.
این طرح از خطوط لوله، شبکههای جادهای و ریلی و همچنین بندرها استفاده میکند تا وابستگی به مسیرهای دریایی پرتنش مانند تنگه هرمز و دریای سرخ کاهش یابد. باید گفت این ایده جدید نیست. ریشههای آن به سال ۲۰۰۹ بازمیگردد، زمانی که عبدالله گل، رئیسجمهوری وقت ترکیه، در جریان سفرش به سوریه از طرحی برای پیوند دادن چهار دریای پیرامون سوریه، ترکیه، عراق و ایران سخن گفت. آنچه امروز مطرح شده در واقع احیای همان ایده است.
احمد الشرع، رئیسجمهوری موقت سوریه، در جریان نشست اتحادیه اروپا در قبرس در ۲۴ آوریل، بر جایگاه سوریه بهعنوان پلی میان آسیا، خلیج فارس و اروپا تاکید کرد و از پروژه «چهار دریا» سخن گفت؛ طرحی که هدف آن اتصال خلیج فارس، دریای خزر، دریای مدیترانه و دریای سیاه است.
نزدیکی سوریه به مدیترانه و قرار گرفتن آن در مسیر اتصال خلیج فارس به اروپا، این کشور را به گزینهای بالقوه برای توسعه کریدورهای زمینی و زیرساختهای انرژی تبدیل کرده است. از این منظر، همکاری میان اروپا و سوریه در حوزههایی مانند حملونقل، انرژی و بازسازی زیرساختها میتواند هم به تثبیت اقتصادی و سیاسی سوریه کمک کند و هم برای اروپا امکان تنوعبخشی به مسیرهای تامین انرژی و تجارت را فراهم آورد.
خط لوله کرکوک-جیهان
خط لوله کرکوک–جیهان بهعنوان یکی از زیرساختهای انرژی منطقه، نقش راهبردی در اتصال منابع نفتی عراق به بازارهای مدیترانه ایفا میکند. این خط لوله که در دهه ۱۹۷۰ احداث شد، با طول تقریبی ۹۷۰ کیلومتر و ظرفیت اسمی ۱.۶ میلیون بشکه در روز، از میادین کرکوک در شمال عراق آغاز شده و به پایانه جیهان ترکیه در دریای مدیترانه ختم میشود.
در همین زمینه الجزیره مدعی شد که عراق با هدف دور زدن تنگه هرمز، صادرات ۵۰۰ هزار بشکهای نفت بصره به مدیترانه را از طریق خط لوله کرکوک-جیهان آغاز میکند. این پروژه که بر انتقال نفت میادین بصره به پایانه جیهان در مدیترانه متصل است، با هدف کاهش وابستگی عرضه جهانی به تنگه هرمز کلید خورده است. در حالی که این خط لوله با ظرفیت ۱.۶ میلیون بشکهای، اکنون تنها با یکچهارم توان خود فعال است، پیشنهاد جدید بر پمپاژ نفت جنوب متمرکز شده است.
خط لوله بصره-عقبه
عراق در حال تسریع برنامههای خود برای احداث یک خط لوله نفتی به تعویق افتاده به مقصد اردن است که میتواند تا یک میلیون بشکه در روز نفت را به بندر عقبه در دریای سرخ منتقل کند؛ چرا که بغداد پس از اختلال در کشتیرانی عبوری از تنگه هرمز به دلیل جنگ با ایران، به دنبال یافتن مسیرهای صادراتی جایگزین است.
این پروژه شامل احداث یک خط لوله از «بصره» (قطب نفتی جنوب عراق) به «حدیثه» واقع در غرب استان «الانبار»، بزرگترین استان عراق، است. عراق قصد دارد این خط لوله را از حدیثه به سوریه، اردن و ترکیه امتداد دهد.
خطوط لوله عراق به عمان
در روزهایی که جنگ در جریان بود، ماجرای توسعه دو خط لوله دوقلو با قطر ۵۶ اینچ که هر کدام ۵ میلیون بشکه در روز ظرفیت دارند مطرح شده است. این دو خط لوله مسیری از جنوب عراق طی میکنند، از کویت عبور میکنند، سپس نفت تولیدی عربستان و امارات را جمعآوری میکنند و در نهایت به دو بندر عمان، دقم و صلاله، میرسند.
دو خط لوله دوقلو با قطر ۵۶ اینچ هر کدام ۵ میلیون بشکه در روز ظرفیت دارند و در مجموع مسیری به طول ۱۸۰۰ کیلومتر را از جنوب عراق طی میکنند؛ از کویت عبور میکنند، سپس در امتداد سواحل، نفت تولیدی عربستان و امارات را جمعآوری میکنند و در نهایت به دو بندر عمان، دقم و صلاله، میرسند. این مسیر، هم تنگه هرمز و هم گلوگاه بابالمندب را دور میزند و امکان ارسال مستقیم نفت به اقیانوس هند و بازارهای آسیایی را فراهم میسازد.
خط لوله گوره به جاسک
پروژه خط لوله انتقال نفت گوره–جاسک با طولی نزدیک به هزار کیلومتر، یکی از بزرگترین طرحهای انتقال نفت در خاورمیانه به شمار میآید. از ویژگیهای مهم این پروژه، امکان انتقال میعانات گازی در کنار نفت ترش است.
بندر جاسک، یکی از شهرهای ساحلی استان هرمزگان در جنوب ایران است که به آبهای آزاد دسترسی دارد. در این طرح، نفت خام از منطقه گوره به جاسک منتقل شده و از آنجا برای صادرات به بازارهای جهانی ارسال میشود. موقعیت بندر جاسک همچنین امکان برقراری ارتباط دریایی با کشورهایی مانند امارات، قطر و کویت را فراهم میکند. با اجرای این پروژه، ظرفیت انتقال روزانه حدود یک میلیون بشکه نفت خام سنگین از گوره به جاسک ایجاد میشود که میتواند در راستای افزایش امنیت انرژی ایران باشد؛ چراکه امنیت انرژی نباید تنها به یک گلوگاه استراتژیک وابسته باشد.
در نهایت باید گفت تمامی مسیرهای بیانشده در تلاش هستند تا در راستای اخلال در روند عبور و مرور از تنگه هرمز، امنیت انرژی را تضمین کنند. با توجه به بحرانها و جنگهای متعدد در خاورمیانه، مسیرهای انتقال انرژی، امنیت خطوط کشتیرانی و تنوع مبادی صادرات و واردات به عوامل کلیدی برای کشورها تبدیل شدهاند. کشورهایی که بتوانند سریعتر راههای جایگزین خود را توسعه دهند، در زمینه امنیت انرژی موفقتر عمل میکنند.
