به گزارش تجارت نیوز، دهم آذر به مناسبت سالروز شهادت آیتالله سیدحسن مدرس، روحانی و سیاستمدار و نماینده مجلس ملی بهعنوان «روز مجلس» در تقویم رسمی ثبت شده است. مجلس شورای اسلامی در تیر ۱۳۷۲ با تصویب یک مادهواحده، این روز را به نام روز مجلس نامگذاری کرد تا هم یاد مدرس زنده بماند و هم جایگاه مجلس بهعنوان نماد مردمسالاری دینی و محل صیانت از حقوق ملت برجسته شود.
بعد از انقلاب 57، با تغییر عنوان «مجلس شورای ملی» به «مجلس شورای اسلامی»، این نهاد بهعنوان رکن قانونگذاری و نظارت، نقطه تلاقی رأی مردم و مبانی دینی معرفی شده و روز مجلس بهانهای برای بازتعریف این نقش در هر دوره است.
چارچوب وظایف تقنینی و نظارتی
قانون اساسی برای مجلس دو مأموریت کلیدی قائل است: قانونگذاری (تقنین) و نظارت بر اجرای قانون و عملکرد قوا، بهویژه قوه مجریه و دستگاههای اجرایی. در حوزه تقنین، لوایح و طرحها ابتدا در کمیسیونهای تخصصی بررسی و اصلاح میشوند و سپس در صحن علنی به رأی گذاشته میشوند؛ به همین دلیل، بخش مهمی از کیفیت قانونگذاری عملاً در سطح کمیسیونها شکل میگیرد. در حوزه نظارت نیز ابزارهایی مانند سؤال، استیضاح، تحقیق و تفحص، گزارشهای نظارتی دورهای، نطقها و در دوره دوازدهم مجلس جلسات موسوم به «سهشنبههای نظارتی» طراحی شده تا ارتباط قانون روی کاغذ با اجرای واقعی آن پایش شود.
مجلس دوازدهم در امتداد مجالس قبلی، این دو مأموریت را در قالب ساختار ۱۷ کمیسیون تخصصی و کمیسیون اصل نود پیگیری میکند؛ با این تفاوت که از یک سو حجم و پیچیدگی مسائل اقتصادی، اجتماعی و سیاست خارجی افزایش یافته و از سوی دیگر انتظار افکار عمومی از مجلس برای مداخله مؤثر در معیشت، شفافیت و مقابله با فساد بالاتر رفته است. بنابراین، ارزیابی عملکرد مجلس دوازدهم ناگزیر باید بر اساس کارنامه کمیسیونها در دو بُعد «خروجیهای تقنینی» و «فعالیتهای نظارتی» انجام شود.
کارنامه تقنینی کمیسیونهای مجلس دوازدهم
گزارشهای 18 ماهه از عملکرد مجلس دوازدهم نشان میدهد که در بسیاری از کمیسیونها نسبت «تعداد جلسات» به «تعداد مصوبات نهایی» پایین است و بخش قابل توجهی از طرحها و لوایح همچنان در مرحله بررسی یا بلاتکلیف ماندهاند. طبق این ارزیابیها، غیر از کمیسیون اصل نود که ماهیتاً مرجع رسیدگی به شکایات و نظارت است و قانونگذاری مستقیم ندارد، متوسط مصوبات کمیسیونها در حدود چند مصوبه در سال گزارش شده است که با حجم جلسات تشکیلشده تناسب چندانی ندارد.
برای نمونه، درباره کمیسیون امنیت ملی و سیاست خارجی گزارش شده که با وجود برگزاری ۷۳ جلسه در یک دوره، خروجی تقنینی مشخص و مصوبات شاخص این کمیسیون بسیار محدود بوده و در عین حال حدود ۱۸ طرح و لایحه در دستور کار باقی مانده است. در کمیسیون آموزش نیز گفته میشود با نزدیک به ۱۰۷ جلسه در یک سال، تنها سه مصوبه تصویب شده که یکی از آنها هم الحاق به یک موافقتنامه بینالمللی بوده و تعداد اندکی طرح و لایحه در دستور کار باقی مانده است. در مقابل، برخی کمیسیونها مانند بهداشت و درمان و اقتصادی بنا بر گزارشهای رسمی مجلس، طرحها و لوایح بیشتری در حوزههایی مانند ساماندهی بیمه و سلامت، حمایت از تولید، اصلاح مالیات و تسهیل تجارت را تصویب کردهاند، هرچند درباره کفایت و اثرگذاری این مصوبات نیز محل بحث است.
البته درباره عملکرد مجلس دوازدهم نباید این مهم را فراموش کرد که براساس صحبتهایی که برخی مواقع محمدباقر قالیباف، رئیس مجلس در صحن علنی و سخنرانیهای خود مطرح میکند به نظر میآید تمرکز این مجلس در مباحث تقنینی بر ساختارمند کردن قوانین است. بر همین اساس از ابتدای آغاز به کار این مجلس تلاش شده تا قوانین زائد حذف شوند.
به گفته رئیس مجلس در سالهای اخیر با کمک هوش مصنوعی حدود ۱۲ هزار و ۵۰۰ قانون که در طول ۱۱۹ سال قانونگذاری در کشور مصوب شده جمعآوری و دستهبندی شده است. قالیباف در ادامه افزود: «این سامانه با عنوان سامانه قانونیار اکنون در اختیار عموم مردم است و البته این تعداد قانون را در تنقیح قوانین به حدود ۳ هزار و ۵۰۰ قانون تبدیل خواهیم کرد.»
کارنامه نظارتی کمیسیونها
در حوزه نظارت، تصویر پیچیدهتر است و علاوه بر آمار کمی، کیفیت جلسات و پیگیریها هم اهمیت دارد. بخشی از گزارشها تأکید میکند که سهشنبههای نظارتی و برگزاری جلسات مکرر کمیسیونها با وزرا، رؤسای سازمانها و دستگاههای اجرایی، به شفافیت بیشتر، طرح پرسشها و تذکرات، و الزام برخی دستگاهها به ارائه گزارش عملکرد منجر شده است. بهعنوان مثال، کمیسیونهای تخصصی مانند بهداشت، انرژی و اجتماعی در محورهایی چون وضعیت دارو و درمان، ساختار یارانه انرژی و کارکرد صندوقهای بازنشستگی جلسات نظارتی متعددی برگزار کرده و برخی گزارشها را به صحن علنی ارائه کردهاند.
در عین حال، نقدهای جدی نیز مطرح است که نظارت کمیسیونها بیش از حد «جلسهمحور» و «گزارشپذیر» مانده و کمتر به ابزارهای سختتری مانند استیضاح، تحقیق و تفحص مؤثر، الزام به اصلاح ساختاری و پیگیری تا حصول نتیجه منجر شده است. برای نمونه، درباره کمیسیون امنیت ملی و سیاست خارجی مطرح شده که در شرایط حساس منطقهای و بینالمللی، با وجود تعداد بالای جلسات، هم در تولید مصوبات راهبردی و هم در ارایه گزارشهای نظارتی اثرگذار به افکار عمومی کارنامه کمرمقی داشته است. کمیسیون فرهنگی و برخی کمیسیونهای دیگر نیز بهخاطر فاصله میان اهداف اعلامی (مثلاً ساماندهی فضای مجازی، ارتقای عدالت فرهنگی، یا حمایت از خانواده) و نتایج ملموس قابل سنجش، در معرض این نقد قرار گرفتهاند که ابزار نظارتیشان بیشتر در سطح مکاتبه و تذکر باقی مانده است.
جمعبندی تحلیلی از عملکرد مجلس دوازدهم
در مجموع میتوان گفت فلسفه روز مجلس، یادآوری الگوی نمایندهای است که هم قانونگذار کارآمد و هم ناظر شجاع بر قدرت است؛ سنجهای که عملکرد مجلس دوازدهم و کمیسیونهای آن با آن سنجیده میشود. در ساحت تقنین، اگرچه تعدادی طرح و لایحه در کمیسیونهای کلیدی به تصویب رسیده و برخی لوایح دولت در حوزه اقتصاد، سلامت و روابط خارجی مسیر خود را طی کردهاند، اما نسبت خروجی تقنینی به حجم جلسات و انتظارات عمومی، بهویژه در کمیسیونهایی نظیر امنیت ملی، آموزش و فرهنگی، محل نقد و پرسش جدی است.
در ساحت نظارت نیز، ابتکاراتی مانند سهشنبههای نظارتی و افزایش تعداد جلسات مشترک با دولت نشاندهنده تلاش برای نهادینهکردن نظارت مستمر است، اما منتقدان معتقدند تا زمانی که این فرایندها به «اصلاح رفتار دستگاهها»، «شفافیت برای مردم» و «هزینهمند شدن تخلف و سوءمدیریت» منجر نشود، نمیتوان آن را نظارت مؤثر دانست.
| کمیسیون | مهمترین محورهای تقنینی (طرح/لایحه) | مهمترین اقدامات نظارتی / ابزارها |
| اقتصادی | *تصویب قانون مالیات بر سوداگری و سفتهبازی برای مهار فعالیتهای غیرمولد در بازارها
*لایحه مدیریت بدهیهای عمومی دولت *قانون موافقتنامه تجارت آزاد بین جمهوری اســامی ایران و اتحادیه اقتصادی اوراسیا و کشورهای عضو آن *بررسی و پیشبرد طرحها و لوایح اقتصادی مانند رســیدگی بــه طــرح گزیــر نظــام بانکی )حل و فصل مسئله بانکهای ناسالم(، اصلاح برخی احکام مالیاتی و پیگیری طرح رفع موانع و توسعه اقتصاد دیجیتال در دستور کار |
*برگزاری بیشترین تعداد جلسات (حدود ۲۱۵ جلسه) در میان کمیسیونها برای بررسی مسائل اقتصادی
*گزارش نظارتی درباره مدیریت اقتصادی کشور در وضعیت اضطراری «جنگ ۱۲ روزه» و نظارت بر اجرای قوانین تسهیل صدور مجوزهای کسبوکار *تعداد سوال ارسالی به کمیسیون ۱۵۹ *تعداد تحقیق و تفحص ۲۹ |
| بهداشت و درمان | *تصویب «طرح تنقیح و تدوین قانون جامع سلامت» بهعنوان گامی برای یکپارچهسازی و اصلاح قوانین پراکنده حوزه سلامت
*پیگیری تدوین قوانین مرتبط با پرستاری و مطالبات کادر درمان و بحث بر سر قانون جامع پرستاری |
*انجام ۶ سفر نظارتی به مناطق محروم برای ارزیابی وضعیت ارائه خدمات سلامت و زیرساختها
*پیگیری اجرای احکام سلامت در برنامه هفتم توسعه و قانون بودجه و برگزاری جلسات متعدد با وزارت بهداشت و سازمانهای بیمهگر برای نظارت بر اجرا *تعداد سوال ارجاعی به کمیسیون ۱۷۴ *تعداد تحقیق و تفحص ۱ |
| امنیت ملی و سیاست خارجی | *بر اساس گزارشهای تحلیلی، با وجود بیش از ۷۳ جلسه، تقریباً هیچ مصوبه شاخص تقنینی در سال اول نداشته و بخش زیادی از طرحها و لوایح در دستور کار باقی مانده است
*در سطح کلان، قانون «اقدام راهبردی برای لغو تحریمها و صیانت از حقوق ملت ایران» بهعنوان یک مصوبه پیشین همچنان یکی از محورهای تقنین امنیتی–هستهای قلمداد میشود |
*تمرکز اصلی بر بُعد نظارتی از طریق برگزاری جلسات با مسئولان امنیتی، دفاعی و سیاست خارجی
*پیگیری پروندههایی مانند «حادثه تفتان»، *گزارش نظام ارزی و مدیریت نوسانات ارزی در پی تحولات منطقهای *حضور در سهشنبههای نظارتی برای بررسی ابعاد امنیتی–اقتصادی تحولات *تعداد سوال ارسالی به کمیسیون ۵۷ *تعداد تحقیق و تفحص ۰ |
| آموزش، تحقیقات و فناوری | *با وجود حدود ۱۰۷ جلسه در سال، تنها سه مصوبه تقنینی داشته که یکی از آنها لایحه الحاق به یک موافقتنامه بینالمللی بوده است
* سایر مصوبات بیشتر جنبه اصلاحات محدود یا الحاقی در قوانین آموزشی داشته و بسیاری از موضوعات کلیدی آموزش (نظام کنکور، رتبهبندی معلمان، عدالت آموزشی) عمدتاً در سطح بحث و پیگیری باقی ماندهاند *طرح تقویت ارتباط دانشگاه با جامعه و صنعت |
*طرح سؤال از وزیر آموزش و پرورش در سهشنبههای نظارتی و جلسات تخصصی درباره وضعیت نیروی انسانی، ساماندهی مدارس غیردولتی و اجرای اسناد بالادستی آموزشی
*برگزاری دهها جلسه کمیتهای و مشترک با وزارت علوم و آموزش و پرورش برای بررسی چالشهایی مانند سنجش و پذیرش دانشجو، پژوهش و بودجه دانشگاهها *تعداد سوال ارجاعی به کمیسیون ۱۷۵ *تعداد تحقیق و تفحص ۴ |
| اجتماعی | *پیگیری و بررسی «لایحه حفظ کرامت و حمایت از زنان در برابر خشونت»
*بررسی طرحها و لوایح مرتبط با حمایت اجتماعی، بیمهها، مشاغل آسیبپذیر و صندوقهای بازنشستگی |
*نظارت بر اجرای احکام مرتبط با حمایت از زنان، خانواده و اقشار کمبرخوردار در برنامه هفتم و بودجه سالانه و برگزاری جلسات با وزارت کار، تعاون و رفاه و نهادهای مرتبط
*استفاده از ابزارهایی مانند سؤال و گزارشهای نظارتی درباره وضعیت صندوقهای بازنشستگی و سیاستهای رفاهی *تعداد سوال ارجاعی به کمیسیون ۱۵۶ *تعداد تحقیق و تفحص ۴ |
| فرهنگی | *تصویب «لایحه نظام جامع باشگاهداری» (در رفتوبرگشت میان مجلس و شورای نگهبان)
*«لایحه سرباز قهرمان» *بخشی از فعالیت تقنینی معطوف به ساماندهی ساختار باشگاههای ورزشی و حمایت از ورزش قهرمانی بوده است |
*تمرکز اصلی نظارت بر «نحوه اجرای قانون جوانی جمعیت» و «اجرای قوانین عفاف و حجاب» و پیگیری وظایف وزارت ورزش در تصویب سند آمایش ورزش کشور
*منتقدان معتقدند کمیسیون در سایر حوزههای مهم فرهنگی، هنری و رسانهای ورود عمیق و اثرگذار نداشته و نظارتش عمدتاً محدود به چند محور خاص بوده است *تعداد سوال ارسالی به کمیسیون ۲۲۹ *تعداد تحقیق و تفحص ۵ |
| برنامه و بودجه | *بررسی و تصویب لایحه بودجه سنواتی ۱۴۰۴ و نظارت بر انطباق آن با برنامه هفتم توسعه، بهعنوان هسته سخت وظایف تقنینی این کمیسیون
*مشارکت در بررسی احکام برنامه هفتم و اصلاح یا پیشنهاد مواد مرتبط با منابع و مصارف عمومی کشور *رسیدگی به الیحه الحاق برخی مواد به قانون تنظیم بخشی از مقررات مالی دولت *رسیدگی به لایحه دائمی شدن قانون تنظیم بخشی از مقررات مالی دولت |
*نظارت «بندبهبند» بر اجرای احکام برنامه هفتم و قانون بودجه ۱۴۰۴ در تعامل با ۲۱ تا ۲۲ وزارتخانه، با برگزاری جلسات مفصل و ارائه گزارش آن در صحن علنی برای اطلاع عموم
*بازدید از پروژههای عمرانی، سفرهای استانی و جلسات مشترک با دستگاهها برای رصد پیشرفت طرحهای مصوب *تعداد سوال ارسالی به کمیسیون ۱۰ *تعداد تحقیق و تفحص ۵ |
| انرژی | *در کمیسیون انرژی، محور تقنینی عمدتاً حول اصلاح ساختارهای یارانه انرژی و تنظیم مقررات بخش برق و سوخت است و چند طرح و لایحه در این حوزه بررسی شدهاند
*پیگیری تشــکیل ســازمان بهینهسازی و مدیریــت راهبردی انرژی بــا هدف اصالح نظام حکمرانی انرژی کشور |
*کمیسیون انرژی گزارشهایی درباره خاموشیهای تابستان ۱۴۰۴، تأمین سوخت نیروگاهها و مدیریت مصرف برق ارائه کرده است
*پیگیری اجرای تکالیف قانونی مربوط به حمایت از سرمایهگذاری و مشــارکت بخش خصوصی در توســعه زیرســاختهای انرژی، طرحهای بالادستی نفت و گاز، فشارافزایی میادین گازی و توسعه زنجیره ارزش انرژی کشور *تعداد سوال ارسالی به کمیسیون ۱۶۸ *تعداد تحقیق و تفحص ۱۰ |
| عمران | *قانون استفســاریه قانون منــع فروش و واگذاری اراضی فاقد کاربری مسکونی برای امر مســکن به شرکتهای تعاونی مسکن و سایر اشخاص حقیقی و حقوقی
*قانــون استفســاریه در خصوص شــمول معافیت جــزء (13) بنــد (ب) ماده (9( قانــون مالیات بر ارزش افزوده نســبت به کارمزد صدور بارنامه شــرکتها و موسسات حمل و نقل |
*پیگیــری تأمیــن مالی مســکن توســط نظام بانکی
*طرح اصالح قانون نظام مهندســی و کنترل ساختمان *مولدســازی دارائیهــای مــازاد دولت و بکارگیری در تأمین مالی طرحهای عمرانی *طرح اصلاح قانون بیمه اجتماعی رانندگان حمل و نقل بار و مسافر بین شهری *تعداد سوال ارسالی به کمیسیون ۲۵۰ *تعداد تحقیق و تفحص ۱۹ |
| صنایع و معادن | *ارایه پیشــنهادات قانونی در جهت ایمنسازی معادن زغالســنگ، پیرو تهیه گزارش بررســی حادثه انفجار معدن زغالسنگ پروده (5) طبس
*تصویب ضرورت انجام تحقیق و تفحص از عملکرد ســامانههای مدیریت گذرگاه دادههای کشور و مقابله با ابزارهای حاکمیت گریز (فیلترشکنها) *تصویــب اولویــت تهیه گــزارش در خصوص ایرادات وارده به نحوه واگذاری مدیریت ایران خودرو به شرکت تدبیر سرمایه آراد (کروز) |
*مدیریــت رفــع ناترازی انــرژی در بخش صنعت و معدن
*بررســی عملکرد دســتگاههای مسئول در تأمین و تخصیص نیازهای ارزی واحدهای صنعتی و تولیدی کشور *پیگیری تحقق تکمیل زنجیره ارزش صنعت و پتروشیمی *پیگیــری اجرای ســامانههای هوشــمند مدیریت تولید و مصرف انرژی *تعداد سوال ارسالی به کمیسیون ۱۸۷ *تعداد تحقیق و تفحص ۱۸ |
| کشاورزی، آب، منابع طبیعی و محیطزیست | *طرح اصالح قانون مدیریت پسماندها
*طرح فهرســت قوانین و احکام نامعتبر در حوزه کشاورزی و منابع طبیعی *لایحــه اصالح ســند الحاقــی پروتکل مونترال درباره مواد کاهنده لایه اوزن *طرح پشتیبانی و رفع موانع تولید کشاورزی *طرح کنترل فرونشست زمین و کاهش اثرات آن در کشور |
*کمیسیون کشاورزی در حوزه نظارتی به موضوع تأمین کالاهای اساسی، نهادهها و تنظیم بازار محصولات کشاورزی پرداخته و در سهشنبههای نظارتی گزارشهای خود را به صحن داده است
*تعداد سوال ارسالی به کمیسیون ۲۱۷ *تعداد تحقیق و تفحص ۱۰ |
| قضایی و حقوقی | *تصویب طــرح اصلاح موادی از قانون نحوه اجرای محکومیتهای مالی و قانون مدنی
*تصویب لایحه اصلاح و تکمیــل برخی از قوانین مربوط به تعزیرات حکومتی *تصویب الیحــه مبارزه باقاچاق انســان و اعضــای بــدن و مجــازات عبوردهندگان غیرمجاز افراد از مرزهای کشور |
*بررســی وضعیــت اجرای قانون تســهیل مجوزهای کسب و کار در دستگاههای تابعه قوه قضائیه به درگاه ملی صدور مجوزها
*بررســی وضعیت حقوقی شــهروندی در حــوزه تنظیم بــازار کاالهای اساســی در کشــور و توزیع آنها در ایام جنگ تحمیلی12 روزه و اتخاذ تدابیر برای موارد اضطراری *بررسی طرح اصالح قانون مجازات اخلالگران در نظام اقتصادی کشور *تعداد سوال ارسالی به کمیسیون ۲۹ *تعداد تحقیق و تفحص ۰ |
| ویژه حمایت از تولید و نظارت بر اجرای سیاستهای کلی اصل 44 قانون اساسـی | *طرح الحاق موادی بــه قانون تأمین مالی تولید و زیرســاختها (طرح اصالح قانون توسعه صنعت ایرانگردی و جهانگردی)
*طرح اصلاح قانون تأمین مالــی تولید و زیرساختها *طرح اصلاح قانون اتــاق بازرگانی، صنایع، معادن و کشاورزی |
*بررسی اســتراتژیهای رقابتی شدن صنعت خودرو در داخل کشور، آسیبٔشناسی و ارائه راهکارهایی جهت برون رفت از وضعیت فعلی
*بررسی مشــکالت واحدهای تولیدی کشور ناشی از التهابات ارزی و ناترازی انرژی *تهیه گــزارش نظارتی از «روند اجرای قوانین مجوزهای کسب و کار» |
