به گزارش تجارت نیوز، فارین پالسی با انتشار یادداشتی مدعی شد: ماه جاری، دولت بالفعل سودان به رهبری نیروهای مسلح این کشور (SAF)، اتیوپی و امارات متحده عربی را به انجام حملات پهپادی علیه سودان متهم و سفیر خود را از آدیسآبابا فراخواند.
این رویداد بار دیگر ماهیت رقابتهای نیابتی-ژئوپلیتیکی در سودان را که پس از بیش از سه سال جنگ داخلی همچنان ادامه دارد، برجسته ساخت. نیروهای مسلح سودان با استناد به شواهدی که روزبهروز اعتبار بیشتری مییابد، اتیوپی و امارات را به حمایت از رقیب شبهنظامی خود، یعنی نیروهای پشتیبانی سریع (RSF)، در طول جنگ متهم کردهاند.
چرا جنگ در سودان پیچیدهتر شد؟
فارین پالسی در ادامه آورد جنگ سودان هرگز نتوانسته توجه گسترده افکار عمومی جهان را به خود جلب کند؛ این در حالی است که روزنامهنگاران سودانی، رهبران جامعه مدنی و سازمانهای امدادی بارها تلاش کردهاند ابعاد فاجعهبار آن را مستندسازی کنند. اکتبر گذشته، کشتار جمعی در یک بیمارستان در شهر الفاشر به دست نیروهای پشتیبانی سریع، که بعدها سازمان ملل آن « نسلکشی» توصیف کرد، تنها چند هفته موجی از خشم جهانی ایجاد کرد و سپس از کانون توجهات خارج شد.
اما درگیریها با ایران وضعیت را پیچیدهتر کرده و توجه جهانی را بیش از پیش از سودان منحرف ساخته است. سودان که با بزرگترین بحران انسانی جهان روبهرو است، بیش از بسیاری از کشورها در برابر شوکهای منطقهای آسیبپذیر است. سازمان ملل برآورد کرده که از جمعیت نزدیک به ۵۲ میلیون نفری این کشور، بیش از ۳۳.۷ میلیون نفر اکنون به کمکهای بشردوستانه نیاز دارند.
به نوشته این نشریه همپوشانی بازیگران دخیل در هر دو بحران، مسیر دستیابی به صلح در سودان را دشوارتر و پرمخاطرهتر کرده است. هرچند میان آمریکا و ایران آتشبسی شکننده برقرار شده، مذاکرات برای پایان رسمی درگیری متوقف شده و بحران خاورمیانه از هماکنون پیامدهای سیاسی، اقتصادی و انسانی ویرانگری برای سودان به همراه داشته است.
در آوریل ۲۰۲۳، رقابت قدرت میان فرمانده نیروهای مسلح سودان، عبدالفتاح البرهان، و فرمانده نیروهای پشتیبانی سریع، محمد حمدان دقلو، مشهور به «حمیدتی»، به آغاز درگیری در پایتخت سودان، خارطوم، انجامید. در سالهای بعد، بازیگران خارجی با ارسال تسلیحات، تامین مالی و ارائه انواع حمایتها به هر دو طرف، بحران را طولانیتر کرده و آن را به یک جنگ نیابتی تبدیل کردند. درگیری موازی در خاورمیانه نیز این معادله را پیچیدهتر ساخته است.
سودان و بازی در دو زمین ایران و عربستان
فارین پالسی در ادامه آورد: سودان زمانی نزدیکترین متحد ایران در آفریقا بود، اما خارطوم در سال ۲۰۱۶ به نشانه همبستگی با عربستان سعودی روابط خود با تهران را قطع کرد. با آغاز جنگ داخلی سودان، دو کشور بار دیگر روابط دیپلماتیک خود را احیا کردند. هرچند فرماندهان ارتش سودان درباره این روابط با احتیاط سخن گفتهاند، گزارشهای اولیه حاکی از آن است که ایران پهپادهایی در اختیار ارتش سودان قرار داده است.
همزمان عربستان سعودی همچنان یکی از مهمترین حامیان سیاسی و مالی نیروهای مسلح سودان به شمار میرود؛ وضعیتی که نوعی همگرایی غیرمنتظره میان ریاض و تهران، دو رقیب دیرینه منطقهای، را نشان میدهد.
زمانی که آمریکا و اسرائیل حملاتی را علیه ایران آغاز کردند، برخی متحدان نیروهای مسلح سودان در داخل کشور از تهران حمایت کردند. اما پس از آغاز حملات ایران به منطقه، فشار کشورهای عربی خلیج فارس موجب شد البرهان سکوت اختیار کند.
پس از آن، البرهان بهطور جداگانه با محمد بن سلمان، ولیعهد عربستان سعودی، و سلطان هیثم بن طارق، پادشاه عمان، دیدار داشت؛ اقدامی که نشانه همبستگی با متحدان منطقهای و تلاشی برای جلب حمایت از جنگ خود در سودان تلقی شد. این در حالی است که گزارشهایی ادعایی منتشر شده مبنی بر اینکه ولیعهد عربستان از آمریکا خواسته حملات خود علیه ایران را تشدید کند.
جنگ خاورمیانه، البرهان و نیروهای مسلح سودان را ناگزیر کرده میان منافع متعارض حامیان خود توازن برقرار کنند؛ وضعیتی که دولت سودان را در عرصه خارجی در موقعیتی شکننده قرار داده، آن هم در حالی که همزمان درگیر جنگ داخلی است.
در سوی دیگر، سودان و سازمانهای حقوق بشری، روسیه و امارات متحده عربی را متهم کردهاند که از طریق ارسال تسلیحات، اعزام مزدوران و حمایت مالی – چه بهصورت مستقیم و چه از طریق شبکههای قاچاق طلا – از نیروهای پشتیبانی سریع حمایت میکنند.
گروه شبهنظامی واگنر از سال ۲۰۱۷ در سودان فعال بود، اما مسکو در سال ۲۰۲۴ حمایت علنی خود را از نیروهای مسلح سودان اعلام کرد؛ یک سال پس از آنکه «سپاه آفریقا» که مستقیما زیر نظر دولت روسیه فعالیت میکند، رسما جایگزین واگنر شد.
این تغییر ظاهرا منعکسکننده هدف گستردهتر روسیه برای تضمین دسترسی به بنادر دریای سرخ است؛ مسیری که در پی اختلالات دریایی ناشی از بحران ایران اهمیت آن بیش از پیش افزایش یافته است.
فرصتسازی امارات
این نشریه در ادامه آورد: سودان در مارس ۲۰۲۵ شکایتی را علیه امارات در دیوان بینالمللی دادگستری ثبت و این کشور را به همدستی در نسلکشی از طریق حمایت از نیروهای پشتیبانی سریع متهم کرد. امارات این اتهامات را رد کرده است. این کشور که خود درگیر تنشها در خلیج فارس است ممکن است روند انتقال منابع مالی و حمایتهای لجستیکی به نیروهای پشتیبانی سریع را فعلا متوقف کند.
با این حال، روزنامه لوموند گزارش داده که امارات اکنون با همکاری نیروهای پشتیبانی سریع در حال ایجاد مسیرهای جدید انتقال سلاح از طریق اتیوپی و جمهوری آفریقای مرکزی است. همچنین گزارش شده که امارات هزینههای ساخت پایگاه آموزشی نیروهای پشتیبانی سریع در منطقه بنیشنگول-گوموز اتیوپی را تامین کرده و به این منطقه کمک نظامی ارائه میدهد.
به جز مصر و اریتره که از نیروهای مسلح سودان حمایت میکنند، تقریبا تمامی کشورهای هممرز با سودان به نوعی به نیروهای پشتیبانی سریع اجازه فعالیت در قلمرو خود را دادهاند. به نوشته اکونومیست، تهاجمیترین شکل این فعالیتها حملات پهپادی است.
اتهام نیروهای مسلح سودان علیه اتیوپی و امارات درباره حملات پهپادی ماه مه، اندکی پیش از انتشار گزارش جدید سازمان ملل مطرح شد؛ گزارشی که پهپادهای مسلح را عامل اصلی تلفات غیرنظامیان در سودان معرفی میکند.
نکته مهم آن است که عربستان سعودی و امارات متحده عربی هر دو عضو گروه موسوم به «چهارجانبه سودان» هستند؛ گروهی متشکل از آمریکا، مصر، عربستان و امارات که ماموریتشان پیگیری راهحلی دیپلماتیک برای پایان جنگ داخلی سودان است.
این ابتکار از همان ابتدا با چالشهای بنیادین روبهرو بود، زیرا سه کشور عربی عضو آن از طرفهای متفاوت جنگ حمایت میکنند و تعهد واشنگتن به روند صلح نیز در بهترین حالت شکننده و محدود است.
این تناقض زمانی آشکارتر شد که وزارت خارجه آمریکا در مارس، اخوانالمسلمین سودان را در فهرست سازمانهای تروریستی خارجی قرار داد اما هیچ اشارهای به نقش آن در تثبیت سه دهه حکومت عمر البشیر یا نفوذ دیرینه اخوانالمسلمین در نیروهای مسلح سودان نشد؛ امری که نشان میدهد اولویت اصلی واشنگتن بیش از هر چیز تقویت رویارویی با تهران است.
ترکشهای هرمز به سودان
فارین پالسی در ادامه اشاره کرد: فقدان اراده سیاسی واقعی موجب شده مذاکرات پایان جنگ سودان به روندی نمایشی و فرسایشی تبدیل شود. تازهترین تلاشهای گروه چهارجانبه نیز پس از شکست دور دیگری از مذاکرات آتشبس میان نیروهای مسلح سودان و نیروهای پشتیبانی سریع در فوریه متوقف شد؛ مذاکراتی که طی آن ارتش سودان پیشنهاد آمریکا، مورد حمایت گروه چهارجانبه، را رد کرد.
اعضای این گروه به همراه سایر کشورها در آوریل و همزمان با سومین سالگرد آغاز جنگ، در کنفرانس بینالمللی سودان در برلین گرد هم آمدند. این نشست بیش از یک میلیارد دلار کمک بشردوستانه برای عملیات سازمان ملل در سودان تامین کرد، اما اقدامی عملی برای پایان دادن به جنگ و پاسخگو کردن طرفهای درگیر و حامیان آنها تقریبا انجام نشد. حتی نمایندگان دو طرف جنگ نیز در این نشست حضور نداشتند.
در عین حال، کانالهای جایگزین مذاکره ممکن است همچنان امکانپذیر باشند. ۱۳ مه، البرهان برای گفتوگو درباره جنگ سودان با حمد بن عیسی آل خلیفه، پادشاه بحرین، به منامه سفر کرد. این دیدار بخشی از تلاشهای بحرین برای میانجیگری میان نیروهای مسلح سودان و امارات بود. البرهان پس از این سفر به «میدل ایست آی» گفت که اگر امارات حمایت از نیروهای پشتیبانی سریع را متوقف کند، حاضر است مذاکرات مستقیم با ابوظبی را آغاز کند.
اما در شرایطی که اعضای گروه چهارجانبه سرگرم بحران خاورمیانه هستند و امارات همچنان بر بیطرفی خود اصرار میورزد، چشمانداز پیشرفت جدی در این مسیر چندان امیدوارکننده به نظر نمیرسد.
فراتر از کشمکشهای دیپلماتیک، ادامه بسته بودن تنگه هرمز و جهش قیمتها، بحران انسانی سودان را وخیمتر کرده است. کمیته بینالمللی نجات برآورد کرده که سودان بهتنهایی بیش از ۱۰ درصد کل نیازهای بشردوستانه جهان را به خود اختصاص داده؛ وضعیتی که در افزایش گرسنگی و شیوع بیماریها در غیاب یک دولت کارآمد بازتاب یافته است.
حال اختلالات زنجیره تامین ناشی از بحران هرمز، شبکه جهانی ارسال کمکهای بشردوستانه را تقریبا فلج کرده است. اواخر مارس، بیش از ۱۳۰ هزار دلار دارو و تجهیزات پزشکی که قرار بود به سودان ارسال شود در دبی متوقف ماند و محمولههای حیاتی پزشکی برای بیش از ۴۰۰ هزار کودک با تاخیر مواجه شد.
در همین راستا یکی از مسئولان برنامه جهانی غذا در مارس هشدار داد که اگر این اختلالات تا ژوئن ادامه یابد، ۴۵ میلیون نفر دیگر در کشورهای مختلف ممکن است با گرسنگی حاد روبهرو شوند. در جهانی که دیگر خبری از نقش پیشین آژانس توسعه بینالمللی آمریکا نیست و زیرساختهای کمکرسانی نیز تضعیف شدهاند، حتی اختلالات جزئی در روند ارسال کمکها میتواند جان انسانهای بیشماری را به خطر اندازد.
صرف بازگشایی تنگه هرمز نیز دیگر برای حل بحران کافی نخواهد بود. جنگ سودان پیش از این تولیدات کشاورزی کشوری را که زمانی «سبد نان آفریقا» نامیده میشد، نابود کرده است.
قربانی فراموش شده
در سال ۲۰۲۴، سودان ۵۴ درصد کود مورد نیاز خود را از کشورهای خلیج فارس وارد کرد؛ وابستگی که این کشور را در برابر اختلالات دریایی بسیار آسیبپذیر ساخته است. قیمت جهانی اوره، یکی از مهمترین کودهای نیتروژنی، تا آوریل تقریبا ۹۹ درصد افزایش یافت. خسارت اصلی اکنون وارد شده؛ زمانی که فصل کشت برای برداشت پاییزی سودان در ژوئن آغاز شود، بسیاری از کشاورزان احتمالا محصول ناچیزی برداشت خواهند کرد.
در حالی که صداهای سودانی در داخل و خارج کشور همچنان برای پایان جنگ تلاش میکنند، توجه جهانی هیچگاه تا این اندازه از سودان دور نبوده است. با این حال، افزایش کمکهای مالی و بشردوستانه میتواند مانع از آن شود که شهروندان سودانی بار اصلی افزایش هزینههای ناشی از بحران ایران را بر دوش بکشند.
یک میلیارد دلار جمعآوریشده در کنفرانس برلین آغاز خوبی است، اما همانگونه که تام فلچر، مقام سازمان ملل، تاکید کرد، عملیات این سازمان در سودان تنها در سال جاری به بیش از ۲.۲ میلیارد دلار بودجه نیاز دارد. این رقم حتی نیازهای مالی و تجهیزاتی سازمانهای جامعه مدنی و شبکههای کمکرسانی محلی را در بر نمیگیرد؛ گروههایی که در طول جنگ نقش حیاتی در حفظ انسجام جامعه سودان ایفا کردهاند.
مذاکرهکنندگان باید مانع از آن شوند که رویارویی در سودان به جنگی بیپایان تبدیل شود. هر روزی که بدون دستیابی به راهحلی پایدار سپری میشود، نشانهای از ناتوانی و سلب مسئولیت نظام بینالمللی است. در حالی که بحران ایران توجه جهان را به خود معطوف کرده و روند کمکرسانی را مختل ساخته، رهبران جهان باید با فوریت بیشتری برای پیشبرد دیپلماسی و پاسخگو کردن بازیگران درگیر اقدام کنند تا سودان به قربانی فراموششده یک بحران بزرگتر منطقهای تبدیل نشود.
