به گزارش تجارت نیوز، دلیل نگرانی از افزایش قیمت مواد غذایی در جهان، به یک حلقه حیاتی در زنجیره تولید غذا برمیگردد: کودهای نیتروژنی! بخش بزرگی از این کودها در کشورهای حوزه خلیج فارس تولید و از طریق تنگه هرمز به بازارهای جهانی صادر میشود. اگر این مسیر حیاتی با اختلال جدی روبهرو شود، پیامدهای آن میتواند تولید جهانی غذا را تحت تأثیر قرار دهد.
وابستگی تولید غذا به گاز طبیعی
کود نیتروژنی اساساً از گاز طبیعی تولید میشود. در فرآیند صنعتی «هابر-بوش»، گاز طبیعی به آمونیاک تبدیل شده و سپس از آن محصولات نیتروژنی مانند اوره تولید میشود؛ موادی که پایه اصلی کشاورزی مدرن به شمار میروند. برآوردها نشان میدهد تقریباً نیمی از تولید غذای جهان به کودهای نیتروژنی مصنوعی وابسته است و بدون این کودها، عملکرد بسیاری از محصولات کشاورزی به شدت کاهش مییابد.
در حال حاضر سالانه حدود ۱۸۰ میلیون تن کود نیتروژن در جهان مصرف میشود. بخش قابل توجهی از این بازار از طریق تجارت دریایی تأمین میشود؛ بهطوری که حدود ۵۵ تا ۶۰ میلیون تن اوره هر سال در بازار جهانی معامله میشود. از این میزان، ۴۰ تا ۵۰ درصد به صادرات کشورهای خاورمیانه اختصاص دارد و تقریباً تمام این محمولهها از تنگه هرمز عبور میکنند! به بیان دیگر، نزدیک به یکچهارم تجارت جهانی کود نیتروژنی به این گلوگاه دریایی وابسته است.
تمرکز تولید کود در خلیج فارس
بخش قابل توجهی از ظرفیت صادراتی کود نیتروژنی جهان در کشورهای حاشیه خلیج فارس قرار دارد. قطر سالانه حدود ۵.۵ تا ۶ میلیون تن اوره و آمونیاک از مجتمع QAFCO صادر میکند. ایران نیز حدود ۵ میلیون تن اوره در سال صادر میکند که نزدیک به ۱۰ درصد از تجارت جهانی را تشکیل میدهد.
عربستان سعودی نیز سالانه ۴ تا ۵ میلیون تن اوره از طریق شرکتهای بزرگ پتروشیمی از جمله SABIC به بازار جهانی عرضه میکند. در کنار این کشورها، عمان و امارات نیز چندین میلیون تن به صادرات منطقه اضافه میکنند. در مجموع، بیش از ۱۵ میلیون تن ظرفیت صادراتی کود نیتروژنی در خلیج فارس متمرکز شده است. این تمرکز بالا باعث شده هرگونه اختلال در مسیرهای حملونقل منطقه، تأثیر قابل توجهی بر عرضه جهانی داشته باشد.
نبود ذخایر استراتژیک کود
یکی از تفاوتهای مهم میان بازار نفت و بازار کود در نبود ذخایر استراتژیک است. بسیاری از کشورها برای مقابله با شوکهای عرضه نفت، ذخایر راهبردی بزرگی از نفت خام در اختیار دارند. به عنوان مثال ایالات متحده صدها میلیون بشکه نفت در ذخایر استراتژیک خود نگهداری میکند؛ اما در بازار کود چنین سازوکاری وجود ندارد.
به گزارش اویلپرایس، تجارت کود عمدتاً به صورت «لحظهای» یا Just-in-Time انجام میشود و موجودیها برای جذب شوکهای ژئوپلیتیکی بزرگ طراحی نشدهاند. به همین دلیل اگر صادرات کود از خلیج فارس برای مدت طولانی مختل شود، جایگزینی این حجم از عرضه در کوتاهمدت تقریباً غیرممکن خواهد بود.
زمانبندی حساس در کشاورزی
ریسک اختلال در عرضه کود زمانی جدیتر میشود که به تقویم کشاورزی توجه کنیم. در نیمکره شمالی، خرید و توزیع کودها معمولاً پیش از فصل کشت بهاره افزایش مییابد. اگر در این بازه زمانی ارسال کود با تأخیر روبهرو شود، کشاورزان با چند انتخاب دشوار مواجه خواهند شد؛ از جمله، کاهش مصرف کود، تغییر نوع محصول یا پرداخت هزینههای بسیار بالاتر برای تأمین آن
کاهش مصرف نیتروژن معمولاً به کاهش عملکرد محصولات منجر میشود. حتی افت جزئی در میزان مصرف میتواند تولید محصولاتی مانند گندم، ذرت و برنج را کاهش دهد؛ محصولاتی که بخش بزرگی از کالری مصرفی جهان را تأمین میکنند.
تجربه بحران ۲۰۲۲ در بازار جهانی
بازار جهانی پیشتر نمونهای از این وضعیت را تجربه کرده است. پس از آغاز جنگ روسیه و اوکراین در سال ۲۰۲۲، قیمت کود به شدت افزایش یافت و بسیاری از کشاورزان در کشورهای مختلف برای کاهش هزینهها مصرف کود را کاهش دادند. این تجربه نشان داد سیستم غذایی جهان تا چه اندازه به قیمت و دسترسی به کود وابسته است.
وابستگی به کودهای خاورمیانه تنها به یک منطقه محدود نمیشود. هند برای تولید اوره داخلی به شدت به واردات LNG وابسته است که بخش مهمی از آن از قطر تأمین میشود. اختلال در این جریان میتواند تولید کود در هند را درست در آستانه فصل کشت کاهش دهد. برزیل نیز که یکی از بزرگترین صادرکنندگان محصولات کشاورزی جهان است، حجم زیادی از اوره خاورمیانه را وارد میکند. تولید سویا و ذرت در مناطق کشاورزی بزرگ این کشور به عرضه مداوم کود وابسته است.
ایالات متحده نیز با وجود تولید داخلی قابل توجه، همچنان بخشی از نیاز خود به اوره را از طریق واردات تأمین میکند که بخشی از آن از مسیر تنگه هرمز عبور میکند.
مسیر پنهان انتقال تورم غذایی
افزایش قیمت نفت معمولاً بلافاصله در بازارها دیده میشود؛ قیمت بنزین به سرعت بالا میرود و بازارهای مالی واکنش فوری نشان میدهند. اما اثر اختلال در بازار کود با تأخیر ظاهر میشود.کمبود نیتروژن امروز ممکن است چند ماه بعد خود را در قالب کاهش تولید محصولات کشاورزی، کاهش ذخایر غذایی و افزایش قیمت مواد غذایی نشان دهد.
در واقع کشاورزی مدرن یک زنجیره تبدیل انرژی است؛ گاز طبیعی به آمونیاک تبدیل میشود، آمونیاک به کود نیتروژنی تبدیل میشود و این کودها در نهایت به تولید غذا منجر میشوند. به همین دلیل اگر اختلال در تنگه هرمز ادامه پیدا کند، شاید مهمترین شاخصی که باید زیر نظر گرفته شود نه فقط قیمت نفت، بلکه قیمت اوره و صادرات آمونیاک باشد!
کارشناسان میگویند امنیت انرژی و امنیت غذایی بیش از آنچه تصور میشود به هم وابستهاند. در شرایطی که یک گلوگاه دریایی همزمان بخش بزرگی از تجارت نفت و کود جهان را مدیریت میکند، هرگونه بحران در آن میتواند از بازار سوخت فراتر رفته و مستقیماً بر قیمت غذا در جهان اثر بگذارد.
گزارشهای بیشتر را در صفحه اقتصاد جهان بخوانید.
