به گزارش تجارت نیوز، کیفیت آسمان شب، یکی از معیارهای مهم برای فعالیت رصدخانهها و انجام پژوهشهای نجومی است. با این حال، افزایش روشناییهای مصنوعی، آلودگی نوری را به یکی از چالشهای مهم پیش روی رصدهای نجومی تبدیل کرده است.
بهطور کلی به نورهایی که بهصورت غیراستاندارد استفاده میشوند و محیط زیست و آسمان شب را بیش از حد استاندارد لازم روشن میکنند، بهگونهای که کیفیت زندگی، محیط زیست و شرایط طبیعی آن را تغییر داده و آسیبپذیر میکنند، آلودگی نوری گفته میشود. درواقع هر جا که از نور بهصورت صحیح و استاندارد استفاده نشود، آلودگی نوری به وجود میآید.
یکی از مهمترین حوزههایی که آلودگی نوری در آن اهمیت پیدا میکند، رصدهای نجومی و فعالیت رصدخانههاست. در زمان مکانیابی رصدخانه ملی، ۳۳ نقطه از ایران را برای بررسی در نظر گرفتند. یک تیم تخصصی حدود سه سال این مناطق را بررسی و اندازهگیری کرد.
نکته جالب این است که آلودگی نوری در میان شاخصهای اصلی ارزیابی آنها قرار نداشت؛ دلیل این امر را سید حامد میرزاخلیل، نماینده اتحادیه آسمان تاریک در ایران، چنین توضیح میدهد: « بیشتر شاخصهای مورد بررسی، عواملی بودند که انسان نقشی در ایجاد یا حذف آنها ندارد؛ مانند زلزلهخیزی منطقه، میزان ابرناکی، غبار و سایر ویژگیهای طبیعی.
اما آلودگی نوری پدیدهای است که انسان آن را به وجود آورده و بنابراین، برخلاف بسیاری از عوامل طبیعی، قابل اصلاح است. همچنین، زمانی که این منطقه برای احداث رصدخانه انتخاب شد، میزان آلودگی نوری آن بسیار کم بود.
با این حال موضوع فقط تعویض لامپها نیست؛ این مسئله بیش از هر چیز یک موضوع فرهنگی است. با اصلاح منابع روشنایی، ممکن است میزان نور حتی کمتر شود و در برخی موارد نیز لازم باشد رنگ نور تغییر کند.»
در نزدیکی رصدخانههای بزرگ دنیا، مانند رصدخانههای جزایر قناری، ضوابط بسیار سختگیرانهای برای روشنایی وجود دارد. به همین دلیل، در روستاها و شهرهای اطراف این رصدخانهها تنها از لامپهای بخار سدیمی کمفشار استفاده میشود تا کمترین میزان آلودگی نوری ایجاد شود. یکی از ویژگیهای این لامپها این است که نور بسیار زردی دارند؛ زیرا فقط در یک طیف باریکِ زرد نور تابش میکنند.
در مقابل در لامپهای سفید مانند LEDهایی که در منازل استفاده میکنیم، طیفهای مختلفی از نور، از جمله آبی، سبز، زرد و قرمز وجود دارد. اگر سهم نور آبی کم شود و نور بیشتر در محدوده زرد باشد، نور کمتری در جو پراکنده میشود و در نتیجه روشنایی ناخواسته آسمان و آلودگی نوری کم میشود.
به گفته میرزا خلیل دلیل آبی بودن آسمان در روز نیز همین است؛ نور آبی خورشید بیش از سایر رنگها توسط مولکولهای هوا پراکنده میشود، اما هنگام غروب، چون مسیر نور در جو طولانیتر است، بیشتر نور آبی پراکنده شده و نورهای زرد، نارنجی و قرمز به چشم ما میرسند.
میرزا خلیل در توضیح یکی دیگر از مزیتهای این لامپهامیگوید: «این لامپهافقط در یک طیف باریک زرد تابش میکنند. به همین دلیل، میتوان فیلترهایی روی ابزارهای رصدی و تجهیزات عکاسی نجومی نصب کرد که فقط همان طیف زردی را که از منابع نوری مصنوعی وارد ابزار میشود، حذف کنند. در نتیجه، پس از عبور نور از این فیلتر، بخش عمده نور مصنوعی حذف میشود و آسمان تقریباً همانند آسمانی بدون آلودگی نوری و پرستاره دیده میشود.
با وجود این در کشورهای پیشرفته، با وجود اینکه اطراف رصدخانهها مقررات سختگیرانهای وجود دارد، در سطح شهرها و خیابانها به سمت استفاده از LEDهای سفید رفتهاند اما در ایران، مقررات سختگیرانهای برای اطراف رصدخانهها وجود ندارد.»
در معابر، فضاهای عمومی و حتی فضاهای شخصی، مانند پشتبامها یا سردر باغها، از چراغ و روشنایی استفاده میشود. هر سه بخش در سالهای اخیر به سمت استفاده از LEDهای سفید رفتهاند. این موضوع اکنون به یک معضل جهانی تبدیل شده است. در حالی که استفاده از نورهای گرمتر و متمایل به زرد، آلودگی نوری کمتری ایجاد میکند.
میرزا خلیل نکته مهم دیگر را زاویه تابش چراغها دانسته و توضیح میدهد: «ممکن است حتی از لامپهای بخار سدیمی کمفشار نیز استفاده کنید، اما اگر نور آنها بهصورت عمود بر زمین نتابد، بخشی از نور به سمت آسمان منتشر میشود و آلودگی نوری ایجاد میکند.»
با این حال همه این موارد قابل اصلاح هستند. میتوان قوانینی وضع کرد که از این پس، هر کس بخواهد از چراغی استفاده کند، از چراغهایی با نور زرد یا نور گرم استفاده کند. اما اینکه بخواهند همین حالا، مثلاً حدود ۱۰ هزار چراغ را تعویض کنند، هم بار مالی زیادی دارد و هم ممکن است با اعتراض مردم مواجه شود؛ زیرا چشم ما ایرانیها به نور زیاد عادت کرده است.
میرزا خلیل نمونه عملی رعایت کردن اصول مربوط به پیشگیری از آلودگی نوری را توضیح میدهد: «این مشکل را حتی از همین حالا هم میتوان تا حد زیادی برطرف کرد. برای مثال، در بخشی از مسیر خروجی اتوبان قم به سمت فرودگاه امام خمینی، چراغها بهصورت استاندارد نصب شدهاند تا نور فقط به سمت پایین بتابد و به سمت آسمان منتشر نشود. این کار باعث میشود نورهای اضافی دید خلبان را مختل نکنند و از بالا، آنچه بیشتر دیده میشود، چراغهای دو طرف باند فرود است. در مقابل این مشکل را در فرودگاه مهرآباد داریم؛ جایی که نورهای شهری در تشخیص باند فرود اختلال ایجاد میکنند و میتوانند خطرساز باشند.»
منبع: فارس
