معنای زندگی؛ بسازیم یا بیابیم؟

معنای زندگی؛ بسازیم یا بیابیم؟

آیا زندگی و اقتصاد مدرن، انسان‌ها را به مصرف‌کننده‌های صرف بدل کرده است؟ آیا همه‌روزه خلا معنوی بیشتری را در زندگی خود احساس می‌کنید؟ برای اکثر انسان‌ها، باورهای مذهبی بستری برای یافتن معنای زندگی‌شان است؛ اما معمولا انتخاب مذهب، جنبه‌ای مادرزادی دارد و کمتر کسی پس از تحقیق و تفکر، باورهای مذهبی خود را انتخاب می‌کند.

آنچه در این نوشته به آن می‌پردازیم نگاهی آگاهانه برای یافتن یا انتخاب معنایی برای زندگی شخصی خودمان است. هدف نوشته پاسخ به پرسش «معنای زندگی» به‌طورکلی، نیست بلکه منظور طرح پرسش در این زمینه و دعوت به اندیشیدن آگاهانه در مورد آن‌ است، چون همان‌طور که سقراط گفته: «زندگی نیندیشیده ارزش زیستن ندارد».

چرا خودکشی نمی‌کنید؟

«چرا خودکشی نمی‌کنید؟» این اولین سوالی بود که ویکتور فرانکل، مُبدِع معنادرمانی (logotherapy)، از بیماران خود که با شکایت از مشکلات و درد و رنج زندگی به او مراجعه می‌کردند؛ می‌پرسید. این سوال می‌تواند برای همه‌ی ما روشنگر باشد. هر پاسخی که به این سوال بدهید، معنی زندگی شما را مشخص می‌کند.

اما به‌طورکلی نیز می‌توانیم بپرسیم که: «زندگی چه معنایی دارد؟» ادیان، آیین‌ها، مذاهب و فلسفه‌های مختلف، پاسخ‌های متفاوتی به این سوال داده‌اند؛ اما ما در این نوشته بیشتر به همان سوال خاص‌ می‌پردازیم، اینکه «زندگی شخصی شما چه معنایی دارد؟» آیا تاکنون به این سوال فکر کرده‌اید؟

یافتن چرایی زندگی

حیوانات از روی غریزه به حیات خود ادامه می‌دهند و اجباری برای یافتن معنا برای زندگی خود ندارند. شاید از این لحاظ زندگی آن‌ها گاهی برای ما رشک‌برانگیز باشد!

انسان موجودی خودآگاه، اندیشه‌گر و دارای قدرت انتخاب است. این ویژگی‌ها باعث می‌شوند که نتوانیم در برابر «چرایی زندگی» بی‌تفاوت باشیم. ما این سوال را در محدوده‌ی زندگی شخصی خود مطرح می‌کنیم اما می‌دانیم باورهایی که از قبل در مورد معنا و غایت حیات داریم، تاثیر زیادی در پاسخ ما به سوال «چرایی زندگی‌مان» دارد.

رشد حقیقی ما منوط به این است که آگاهانه به چرایی زندگی خود بیندیشیم.

رشد حقیقی ما منوط به این است که آگاهانه به چرایی زندگی خود بیندیشیم. شما چه پاسخی به این پرسش دارید؟ چه چیزی باعث می‌شود که مشکلات و دشواری‌های زندگی را تحمل کنید؟ در شرایط بحرانی چه عاملی به شما برای ادامه‌ی زندگی انگیزه و امید می‌دهد؟

هنر انسان شدن

ما انسان‌ها برخلاف بسیاری از حیوانات، نارس به دنیا می‌آییم و اگر هنگام تولد به حال خود رها شویم؛ به‌احتمال‌زیاد پس از چند روز می‌میریم. این نارس بودن، مختص جسم ما نیست. ما از لحاظ رشد روحی و معنوی نیز نارس به دنیا می‌آییم.

برخلاف رشد جسمی که در صورت تغذیه و مراقبت، خودبه‌خود انجام می‌شود؛ رشد روحی نیازمند تلاش آگاهانه است. بدیهی‌ترین پاسخ برای «چرایی زندگی»، شاید رسیدن به کمال انسانی باشد؛ اما اینکه کمال انسانی چیست، خود به معنای کلی‌تری که شما برای زندگی قائل هستید، بستگی دارد. اینجاست که این سوال پیش می‌آید که اساسا انسان چیست؟ که در حیطه‌ی زندگی شخصی به‌صورت «من کیستم؟» مطرح می‌شود. پاسخ به این سوال نیز نشانگر معنایی است که شما برای خود و زندگی‌تان قائل هستید.

خود را بشناس!

با تمام شناختی که از بعد جسمی وجود خود داریم، حقیقت وجودمان، همواره مثل معمایی پیچیده، انسان‌ها را به تامل واداشته است.

از طرف دیگر، ما از درون خویش، شناختی بدیهی نسبت به بسیاری از جنبه‌های وجود خود داریم: اینکه ما یک جسمِ صِرف نیستیم و دارای ذهن، احساس و قدرت انتخاب هستیم. افلاطون به کسب دانش باور نداشت. او معتقد بود که ما صرفا چیزی را که از قبل می‌دانستیم به خاطر می‌آوریم.

مجسمه افلاطون معنای زندگی چرایی زندگی
افلاطون به دانش و یادگیری باور نداشت. از نظر او ما صرفا چیزی را که از قبل می‌دانستیم به خاطر می‌آوریم.

از نظر او این «قبل»، به‌پیش از تولد ما مربوط می‌شود. بدین معنی که زندگی ما از تولد شروع نشده بلکه روح ما از قبل وجود داشته و در جسمی زمینی ظهور کرده است. بر این اساس ما روحی هستیم که در قالب شمایل انسانی متجلی شده‌ایم. شناخت حقیقت خویش به‌عنوان یک روح، ممکن است به انقلابی درونی در معنایی که برای زندگی خود قائل هستیم، منجر شود.

کشف رسالت شخصی

بخشی از معنای زندگی ما به آن چیزی مربوط است که قرار است به جهان هدیه کنیم. نوعی ماموریت که با عناوینی همچون «رسالت زندگی، غایت حیات، طرح الهی و داستان زندگی» به آن اشاره‌شده است.

رسالت زندگی همچون قطب‌نمایی جهت زندگی ما را مشخص می‌کند و با نبوغ ذاتی، توانایی‌ها و استعدادهای ویژه‌ای که به اعطاشده، مرتبط است.

بخش مهمی از معنای زندگی ما را ماموریتی که در زندگی داریم، تشکیل می‌دهد. دوست دارید چه تغییری در جهان ایجاد کنید؟ استعداد و نبوغ ذاتی شما چیست؟ و چگونه می‌خواهید با شکوفایی آن موهبت درونی به جهان خدمت کنید؟

موهبت ذاتی شما چیست؟

شناخت روحیات، علایق، توانایی‌ها و ضعف‌های خود، سرنخ‌هایی را برای پرداختن به آنچه می‌تواند زندگی معنادارتر و خوشایندتری را برای ما رقم بزند، در اختیارمان قرار می‌دهد. شخصا سال‌های درازی است که در جستجوی شناخت خودم و توانایی‌هایم هستم.

در کتابی که با نام «خودنبوغ‌شناسی؛ چگونه نبوغ ذاتی خود را کشف و شکوفا کنیم؟» این مسیر را شزح داده‌ام، سعی کردم آنچه را در طول سال‌ها برای شناخت پتانسیل‌های درونی‌ام، آموخته‌ام، در اختیار دیگران قرار دهم. استقبال و بازخورد مخاطبان این کتاب به من ثابت کرد که نظام آموزشی از لحاظ کمک به افراد برای کشف و شکوفایی استعدادهایشان، چقدر ناتوان و ناکارآمد بوده است.

تا وقتی‌که در جهت شناخت و شکوفایی آن‌ها گام برنداریم، بخش مهمی از معنای زندگی خود را از دست خواهیم داد.

بدون استثنا همه‌ی ما با ترکیب منحصربه‌فردی از استعدادها و توانایی‌ها زاده شده‌ایم. تا وقتی‌که در جهت شناخت و شکوفایی آن‌ها گام برنداریم، بخش مهمی از معنای زندگی خود را از دست خواهیم داد.

رشد روحی و تولد دوباره

وقتی‌که با شناخت حقیقت وجود خویش، در جهت کمال یافتن در آن مسیر حرکت می‌کنیم، زندگی ما معنای دیگری پیدا می‌کند. خودشناسی به‌صورت بسته‌ای آماده به ما اعطا نمی‌شود بلکه معمولا از مسیر پرپیچ‌وخم و گاهی پر سنگلاخ بحران‌ها، شکست‌ها و رنج‌ها به دست می‌آید.

حتی با شناخت استعدادها و رسالت شخصی، مداومت متعهدانه به شکوفایی توانایی‌ها و حرکت در جهت رسالت شخصی، نیازمند عزم و اراده‌ای آهنین و تحمل دشواری‌های بسیاری است. مهم‌ترین این مشکلات قرار گرفتن در برابر معیارهای مرسوم موفقیت و خوشبختی است.

شناگر رودخانه معنای زندگی چرایی زندگی
دست یافتن به فردیت همیشه به بهای شنا برخلاف آب انجام می‌شود؛ اما پاداش آن نیز عظیم است. وقتی معنای زندگی خود را یافتید، گویی دوباره متولد می‌شوید.

دست یافتن به فردیت همیشه به بهای شنا برخلاف آب انجام می‌شود؛ اما پاداش آن نیز عظیم است. در این صورت شما زندگی معناداری را دنبال می‌کنید و گویی تولدی دوباره یافته‌اید.

مراقبه‌ مرگ و معنای زندگی

اندیشیدن به مرگ خویشتن یکی از موثرترین راه‌های معنابخشی به زندگی است؛ اما چون به‌طور طبیعی تمام نیروها و تمایلات ما معطوف به زندگی و بقا است، اندیشیدن آگاهانه به مرگ خود، کاری است که کمتر کسی به آن می‌پردازد.

گاهی برخی بحران‌ها و مصائب شخصی ما را ناگزیر به اندیشیدن جدی به مرگ خویش می‌کند؛ اما لزومی ندارد به چنین مرحله‌ای برسیم تا به مرگ خود فکر کنیم. تامل آگاهانه در مورد مرگ خودمان، سرنخ‌هایی ارزشمند را برای یافتن یا ساختن معنای زندگی‌مان در اختیار ما قرار می‌دهد.

اگر در لحظه مرگ به عمرِ گذشته نگاه می‌کردید، چه ارزیابی‌ای از آن داشتید؟ اگر می‌توانستید دوباره از اول آغاز کنید، چطور زندگی می‌کردید؟

فرض کنید در حال انجام آن عمل می‌مردید، در این صورت ببینید آیا تمایلی به انجام آن دارید یا خیر؟

شمس تبریزی در «مقالات» خود معیار جالبی برای سنجش اعمال شخصی ارائه کرده است. شمس می‌گوید که فرض کنید در حال انجام آن عمل می‌مردید، در این صورت ببینید آیا تمایلی به انجام آن دارید یا خیر؟

این یک تمرین شهودی بسیار قوی برای ارزیابی تمام جوانب زندگی‌مان است. آیا چیزی وجود دارد که حاضر باشید برای آن یا در حین انجام آن بمیرید؟ در این صورت آن عمل پیوند عمیقی با معنای حقیقی زندگی شما دارد. مراقبه‌ی مرگ بهترین تمرین برای کشف معنای حقیقی زندگی است.

معنا در رنج به ظهور می‌رسد

هر چیزی که ما را آزار می‌دهد، حقیقت مهمی را در مورد ما آشکار می‌کند. مشکلات و دردها پیام‌های زندگی به ما هستند. آن‌ها ما را به آگاهی از معنایی عمیق‌تر و تغییری اساسی‌تر فرامی‌خوانند.

هیچ انسان سالم و عاقلی به دنبال درد و رنج نیست؛ اما در جهان زمینی تضادها، درد و رنج امری اجتناب‌ناپذیر است. تمام دل‌خوشی‌ها و وابستگی‌های مادی ما درنهایت از بین می‌روند. پس به میزانی که معنای زندگی خود را از آن‌ها بگیریم، رنج و حسرت را تجربه خواهیم کرد. پس چه‌بهتر که هم‌اکنون به ارزش حقیقی آن‌ها بیندیشیم.

مرد صخره‌نورد معنای زندگی چرایی زندگی
رنج و سختی بخشی اجتناب‌ناپذیر از زندگی انسان است و می‌تواند کلیدی برای یافتن معنای زندگی باشد.

بزرگ‌ترین مشکل زندگی شما چیست؟ بیش از همه از چه چیزی رنج می‌برید؟ پاسخ هر چه باشد، معنای مهمی در آن نهفته است. تنها کسی از رنج رها می‌شود که معنا و پیام آن را درک کند.

نِسیانِ انسان و معنای فراموش‌شده

کلمه انسان از «نسیان» به معنای فراموشی گرفته‌شده است. نظریه افلاطون که در بالا مطرح کردیم اشاره به یک فراموشی بزرگ دارد. گویا ما دچار یک آلزایمر نسبت به ماهیت وجود حقیقی خویش شده‌ایم.

آن حقیقت فراموش‌شده این است که «عصاره‌ی حقیقی وجود ما، بارقه‌ای از روح الهی است». ما روحی جاویدان و فناناپذیر هستیم که در قفس تصور مادی صِرف از وجود خویش اسیر شده‌ایم و وجود حقیقی خویش را فراموش کرده‌ایم.

شاید بازیابی خاطره‌ی هستی حقیقی خویش، پاسخ نهایی به سؤال «معنای زندگی» را در بر داشته باشد.

مسئولیت معنابخشی به زندگی

دیر یا زود ما ناگزیر به یافتن پاسخ سوال «چرایی زندگی» خود هستیم. ما با اعمال، افکار و احساسات خود همواره در حالت اعلام معنای زندگی خود به جهان هستیم؛ اما معمولا آن معنا را به شکل خودآگاهانه انتخاب نکرده‌ایم. ما آزادی انتخاب داریم. روی دیگر این آزادی، مسئولیت است. فقط خودمان مسئول معنابخشی به زندگی خود هستیم و این کار را باید با آگاهی انجام دهیم.

ویتکور فرانکل نویسنده کتاب «انسان در جستجوی معنا» می‌گوید: «نهایتا این آدمی نیست که باید معنای زندگی‌اش را مورد سوال قرار دهد، بلکه باید دریابد که مورد سوال قرار می‌گیرد. به تعبیر دیگر، این زندگی است که از هر انسان می‌پرسد و انسان فقط می‌تواند پاسخگوی زندگی خودش به زندگی باشد و فقط با مسئول بودن می‌تواند به زندگی پاسخ دهد».

این مطلب را به اشتراک بگذارید