به گزارش تجارت نیوز، ایران سومین کشوری است که بیشترین ذخایر گازی در جهان را دارد. وجود ذخایر فراوان، وابستگی به این منبع طبیعی در کشور را به دنبال داشته است.
حدود 80 درصد از تولید برق کشور وابسته به گاز است و تنها 20 درصد تولید برق سهم دیگر انرژیهاست. از سوی دیگر به دلیل وجود ذخایر فراوان، گاز به عنوان یک انرژی ارزان در صنایع و منازل نیز مورداستفاده قرار میگیرد. همین مزیت منجر شده است که صنایع بزرگی که در ایران شکل گرفتهاند، به طور عمده وابسته به گاز باشند. ازجمله این صنایع میتوان به پتروشیمی، فولاد، سیمان و … اشاره کرد.
به بیان دیگر، وجود منابع طبیعی فراوان منجر به ریلگذاری توسعه بر مبنای سوختهای فسیلی موجود ازجمله گاز شده است. این در حالی است که همین استفاده بیمحابا از این منابع طبیعی و عدم تبدیل آن به کالایی با ارزش افزوده بالا در راستای توسعه اقتصادی، به یکی از مشکلات عمده در اقتصاد ایران بدل شده است.
همین وابستگی، در سالهای گذشته منجر به ایجاد ناترازی در روند تولید و مصرف گاز شده است. از یک سو مصرف بالای گاز طبیعی در صنایع و شبکه خانگی و از سوی دیگر نبود سرمایه و تکنولوژی لازم برای توسعه تولید گاز و فشارافزایی پارس جنوبی، منجر به تعمیق ناترازی گاز و رسیدن میزان آن به 350 میلیون تا 400 میلیون مترمکعب در روز شد.
سعید توکلی، مدیرعامل شرکت ملی گاز ایران، در شهریور 1404، میزان ناترازی در زمستان را ۳۵۰ میلیون تا ۴۰۰ میلیون مترمکعب در روز عنوان کرد.
علاوه بر مشکلات ساختاری وابستگی به گاز طبیعی، پس از حمله اسرائیل و آمریکا به ایران در 9 اسفند سال 1404، بخشی از تاسیسات پارس جنوبی مورد اصابت قرار گرفت. در جریان این حمله بخشی از توان تولید گاز کشور از دست رفت.
فاطمه مهاجرانی، سخنگوی دولت، در نشست شورای عالی انرژی در خرداد 1405 عنوان کرد: «در پی این حملات، حدود 230 میلیون مترمکعب از ظرفیت تامین گاز کشور را از دست دادهایم.»
از دست رفتن 230 میلیون مترمکعب از ظرفیت تامین گاز کشور در کنار ناترازی از پیش موجود، ضرورت بازیابی توان تولید گاز کشور به دلیل وابستگی بخشهای مختلف به آن را آشکار میسازد.
وابستگی صنایع و کاهش تولید
در پی وابستگی شدید صنایع مادر به گاز طبیعی، همواره بخشی از ظرفیت تولید بلااستفاده مانده است. برای روشنتر شدن موضوع میتوان به صنعت پتروشیمی مراجعه کرد.
محمد متقی، مدیر توسعه صنایع پاییندستی شرکت ملی صنایع پتروشیمی، در شهریور 1404 اعلام کرد: « حدود ۲۲میلیون تن ظرفیت نصبشده در صنعت پتروشیمی بلااستفاده مانده که ارزش آن حدود ۲۲ تا ۲۳میلیارد دلار برآورد میشود. این رقم تنها به واحدهای بالادستی محدود نیست و صنایع پاییندستی نیز با ۳۰ تا ۴۰درصد ظرفیت خالی روبهرو هستند. وجود چنین حجمی از ظرفیت معطل به معنای قفلشدن منابع مالی عظیم و ناکارآمدی در بهرهگیری از زیرساختهایی است که طی دهههای گذشته با صرفمیلیاردها دلار سرمایهگذاری شکل گرفتهاند.»
همانطور که پیداست، به دلیل کسری گاز و دیگر مشکلات ساختاری و مالی، همواره بخشی از توان تولید کشور بلااستفاده مانده بود. به بیان دیگر، به دلیل افزایش مصرف و کاهش توان تولید گاز در کشور، محدودیتهایی در زمینه تخصیص گاز به صنایع اعمال میشد. این موضوع در کنار وابستگی صنایع مادر به گاز طبیعی و نبود تنوع در سبد انرژی آنها، منجر به بلااستفاده ماندن بخشی از توان تولید شد.
حال در جریان حمله به برخی پتروشیمیها و تاسیسات گازی کشور، اهمیت این مساله بیش از پیش عیان میشود.
در جریان حمله به برخی از پتروشیمیها و واحدهای تامینکننده یوتیلیتی، بخشی از ظرفیت تولید محصولات پتروشیمی کاهش یافت و همین موضوع منجر به فشار به تولیدکنندگان پاییندستی شد. چراکه محصولات پتروشیمیها در اغلب مواقع خوراک صنایع پاییندستی بودهاند.
به بیان دیگر وقتی بخشی از تاسیسات گازی، فولاد و پتروشیمیها مورد هدف قرار میگیرند، در واقع همان گره مشترکی مورد اصابت قرار گرفته که بخش مهمی از تولید صنعتی کشور به آن متصل است. اتکای بیش از حد صنایع مادر به یک نهاده واحد، هرچند ممکن است در شرایط معمولی اقتصادی به نظر برسد، اما در جغرافیای خاورمیانه آسیبپذیری راهبردی ایجاد میکند و به صورت زنجیرهوار بسیاری از صنایع بزرگ و کوچک را هدف قرار میدهد.
لزوم تسریع بازسازی و کاهش وابستگی
حال با توجه به وابستگی موجود در اقتصاد کشور، لزوم تسریع صنایع مادر و تاسیسات گازی آسیبدیده عیان میشود. در همین زمینه اظهاراتی مطرح شده است.
محسن پاکنژاد، وزیر نفت، روز سهشنبه از اجرای طرح ضربتی افزایش تولید گاز در بخش خشکی خبر داد و گفت: «با بهرهگیری از همه ظرفیتهای موجود، برنامه افزایش تولید گاز در کنار توسعه میدانها و جمعآوری گازهای همراه، با شتاب در حال پیگیری است.»
همچنین امیرفرزان فاضلیان، مجری طرح توسعه فازهای ۲۲ تا ۲۴ پارس جنوبی، روز دوشنبه با اشاره به برنامهریزی برای تکمیل طرح توسعه فازهای ۲۲ تا ۲۴ پارس جنوبی گفت: «با آغاز عملیات حفاری چاههای جدید در این فازها در آینده نزدیک و تکمیل بخشهای باقیمانده، ظرفیت تولید گاز غنی این طرح روزانه حدود ۴ میلیون متر مکعب افزایش خواهد یافت.»
از سوی دیگر تورج دهقانی، مدیرعامل شرکت نفت و گاز پارس، به تازگی با اشاره به تداوم برنامه توسعه فاز ۱۱ پارس جنوبی بیان کرد: «یازدهمین حلقه چاه سکوی B فاز ۱۱ میدان گازی پارس جنوبی از انجام موفقیتآمیز عملیات تکمیل، جریاندهی، اسیدکاری و اتصال به سکوی مرتبط، به چرخه تولید وارد شد و اکنون در حال تولید پایدار گاز است. این چاه روزانه حدود دو میلیون ۵۰۰ هزار مترمکعب به ظرفیت تولید گاز فاز ۱۱ اضافه کرده و نقش مهمی در افزایش برداشت از بخش مرزی میدان مشترک پارس جنوبی ایفا میکند.»
با توجه به روند بازسازی پتروشیمیها و صنایع فولادی، نیاز است که روند بازسازی تاسیسات گازی نیز تسریع یابد. علاوه بر این موضوع، نیاز است که مساله عدم وابستگی صنایع حساس کشور به گاز طبیعی نیز برای همیشه یکی از محورهای برنامههای توسعهای کشور باشد. تنوعبخشی به سبد انرژی کشور از طریق توسعه انرژیهای تجدیدپذیر، استفاده از سوختهای جایگزین صنعتی و ارتقای بهرهوری، نهتنها تابآوری بخش تولید را در برابر بحرانهای مقطعی و قطعیهای زمستانه افزایش میدهد، بلکه مسیر را برای توسعه پایدار اقتصادی و حفظ امنیت تولید زیرساختهای حیاتی هموار میکند.
در این میان مساله تنها وابستگی صنایع به گاز نیست، بلکه وابستگی کل کشور به یک منبع طبیعی است. برای حفظ امنیت انرژی، تنوعبخشی همواره در اولویت قرار دارد تا در شرایط بحرانی بتوان از طریق یک سبد پایدار، نیازهای لازم برای کشور را از دیگر منابع تامین کرد. تنها در صورتی که مساله حفظ امنیت انرژی به یکی از محورهای سیاستگذاری بدل شود، میتوان امیدوار بود که در مقاطع حساس، وابستگی به گاز طبیعی کل اقتصاد کشور را تهدید نکند.
