به گزارش تجارت نیوز، بدهی خارجی ایران کم شده، اما ترکیب آن تغییر کرده است. تازهترین دادههای مرکز آمار از وضعیت بدهیهای خارجی کشور نشان میدهد کل بدهی خارجی در پایان پاییز ۱۴۰۴ به ۵۱۰۹ میلیون دلار رسیده؛ رقمی که نسبت به سطح ۸۶۷۵ میلیون دلاری سال ۱۴۰۰ کاهش قابل توجهی دارد. در نگاه اول، این کاهش میتواند نشانه سبکتر شدن بار بدهی خارجی کشور باشد، اما جزئیات دادهها تصویر پیچیدهتری نشان میدهد.
سیر نزولی بدهی خارجی ایران در 5 سال گذشته
بخش اصلی کاهش بدهی خارجی در سالهای ۱۴۰۱ و ۱۴۰۲ رخ داده است؛ سالهایی که کل بدهی خارجی بهترتیب ۲۷.۶ درصد و ۱۹.۷ درصد افت کرد. با این حال، از سال ۱۴۰۳ به بعد از شدت کاهش بدهی کم شده و بدهی خارجی کشور در محدودهای نزدیک به پنج میلیارد دلار نوسان کرده است. در سال ۱۴۰۴ نیز بدهی خارجی ابتدا از ۴۸۶۲ میلیون دلار در زمستان ۱۴۰۳ به ۵۳۸۰ میلیون دلار در تابستان ۱۴۰۴ افزایش یافت، اما در پاییز به ۵۱۰۹ میلیون دلار برگشت.
نکته مهمتر از سطح بدهی، تغییر ترکیب آن است. سهم بدهی کوتاهمدت از کل بدهی خارجی از حدود ۲۸.۸ درصد در ۱۴۰۰ به ۶۴.۳ درصد در پاییز ۱۴۰۴ رسیده است. در مقابل، سهم بدهیهای میانمدت و بلندمدت کاهش یافته است. بنابراین، اگرچه بدهی خارجی ایران نسبت به ابتدای دهه ۱۴۰۰ کمتر شده، اما ساختار آن کوتاهمدتتر شده است؛ تغییری که از منظر مدیریت ریسک ارزی اهمیت بالایی دارد.
بدهی خارجی چقدر کم شد؟ افت از ۸.۷ میلیارد دلار به ۵.۱ میلیارد دلار
کل بدهی خارجی کشور از ۸۶۷۵ میلیون دلار در سال ۱۴۰۰ به ۴۸۶۲ میلیون دلار در پایان ۱۴۰۳ رسید. به این ترتیب، در فاصله سه سال، حجم بدهی خارجی ایران حدود ۳۸۱۳ میلیون دلار کاهش یافت. این یعنی سطح بدهی خارجی در پایان ۱۴۰۳ نسبت به سال ۱۴۰۰ حدود ۴۴ درصد کمتر شده است. روند سالانه نشان میدهد بیشترین کاهش در سال ۱۴۰۱ رخ داده؛ زمانی که بدهی خارجی با افت ۲۷.۶ درصدی از ۸.۷ میلیارد دلار به ۶.۳ میلیارد دلار رسید.
در سال ۱۴۰۲ نیز روند کاهشی ادامه یافت و کل بدهی خارجی با افت ۱۹.۷ درصدی به ۵۰۴۳ میلیون دلار رسید. اما در سال ۱۴۰۳ شدت کاهش کم شد و بدهی خارجی فقط ۳.۶ درصد افت کرد. بنابراین، بخش عمده تعدیل بدهی خارجی در سالهای ۱۴۰۱ و ۱۴۰۲ اتفاق افتاده و پس از آن، بدهی خارجی وارد دورهای کمنوسانتر شده است.
دادههای فصلی ۱۴۰۴ نیز نشان میدهد بدهی خارجی از ۴۸۶۲ میلیون دلار در زمستان ۱۴۰۳ به ۵۰۳۸ میلیون دلار در بهار ۱۴۰۴ و ۵۳۸۰ میلیون دلار در تابستان ۱۴۰۴ افزایش یافت، اما در پاییز با کاهش ۵ درصدی به ۵۱۰۹ میلیون دلار رسید. بنابراین، سطح بدهی خارجی در پاییز ۱۴۰۴ هنوز بالاتر از پایان ۱۴۰۳ است، اما نسبت به تابستان عقبنشینی کرده است. این روند نشان میدهد بدهی خارجی کشور پس از افت سنگین ابتدای دهه، اکنون در محدوده پنج میلیارد دلار تثبیت شده است.
بدهی کوتاهمدت جلو زد؛ تغییر وزن بدهیها در ترکیب کل
مهمترین نکته در دادههای بدهی خارجی، تغییر ترکیب بدهیهاست. در سال ۱۴۰۰، بدهی میانمدت و بلندمدت بخش غالب بدهی خارجی کشور بود. از کل بدهی ۸۶۷۵ میلیون دلاری آن سال، حدود ۶۱۷۴ میلیون دلار مربوط به بدهی میانمدت و بلندمدت بود و فقط ۲۵۰۱ میلیون دلار به بدهی کوتاهمدت اختصاص داشت. به بیان دیگر، سهم بدهی کوتاهمدت از کل بدهی خارجی در سال ۱۴۰۰ حدود ۲۸.۸ درصد و سهم بدهی میانمدت و بلندمدت حدود ۷۱.۲ درصد بود.
اما این ترکیب در سالهای بعد تغییر کرد. در سال ۱۴۰۲، سهم بدهی کوتاهمدت به ۴۶.۹ درصد رسید و تقریباً با بدهی میانمدت و بلندمدت هموزن شد. نقطه چرخش اصلی در سال ۱۴۰۳ رخ داد؛ زمانی که بدهی کوتاهمدت به ۳۰۹۵ میلیون دلار رسید و سهم آن از کل بدهی خارجی به ۶۳.۷ درصد افزایش یافت.
در پاییز ۱۴۰۴ نیز بدهی کوتاهمدت ۳۲۸۶ میلیون دلار و بدهی میانمدت و بلندمدت ۱۸۲۲ میلیون دلار ثبت شده است. بنابراین، سهم بدهی کوتاهمدت از کل بدهی خارجی به ۶۴.۳ درصد رسیده و سهم بدهی میانمدت و بلندمدت به ۳۵.۷ درصد کاهش یافته است. این یعنی اکنون تقریباً دوسوم بدهی خارجی کشور کوتاهمدت است. از منظر مدیریت بدهی، کاهش کل بدهی میتواند خبر مثبتی باشد، اما کوتاهتر شدن سررسید بدهیها نشانهای است که باید با حساسیت بیشتری بررسی شود.
کاهش بدهی بلندمدت، موتور اصلی افت بدهی خارجی بود
افت کل بدهی خارجی بیش از آنکه از کاهش بدهی کوتاهمدت ناشی شده باشد، از مسیر کاهش بدهیهای میانمدت و بلندمدت اتفاق افتاده است. بدهی میانمدت و بلندمدت از ۶۱۷۴ میلیون دلار در سال ۱۴۰۰ به ۴۴۹۰ میلیون دلار در ۱۴۰۱، ۲۶۷۸ میلیون دلار در ۱۴۰۲ و ۱۷۶۷ میلیون دلار در پایان ۱۴۰۳ رسید. به بیان دیگر، این بخش طی سه سال حدود ۴۴۰۷ میلیون دلار کاهش یافت.
در همین دوره، بدهی کوتاهمدت مسیر متفاوتی داشت. این بدهی از ۲۵۰۱ میلیون دلار در ۱۴۰۰ ابتدا به ۱۷۹۲ میلیون دلار در ۱۴۰۱ کاهش یافت، اما سپس در سال ۱۴۰۲ به ۲۳۶۵ میلیون دلار و در سال ۱۴۰۳ به ۳۰۹۵ میلیون دلار رسید. بنابراین، در حالی که کل بدهی خارجی کشور نسبت به ۱۴۰۰ کاهش یافته، بدهی کوتاهمدت در پایان ۱۴۰۳ حتی از سطح سال ۱۴۰۰ نیز بالاتر بوده است.
در پاییز ۱۴۰۴ نیز بدهی میانمدت و بلندمدت ۱۸۲۲ میلیون دلار بود؛ رقمی بسیار پایینتر از سطح سالهای ۱۴۰۰ و ۱۴۰۱. در مقابل، بدهی کوتاهمدت با رقم ۳۲۸۶ میلیون دلار همچنان بخش غالب بدهی خارجی را تشکیل داده است. نسبت بدهی کوتاهمدت به بدهی میانمدت و بلندمدت نیز از حدود ۰.۴ برابر در ۱۴۰۰ به حدود ۱.۸ برابر در پاییز ۱۴۰۴ رسیده است. بنابراین، کاهش بدهی خارجی کشور عمدتاً نتیجه کوچک شدن بدهیهای بلندمدت بوده، نه کاهش فشار تعهدات کوتاهمدت.
تصویر بدهی های خارجی ایران چه می گوید؟
دادههای بدهی خارجی ایران دو پیام متفاوت دارند. پیام اول، کاهش سطح کل بدهی خارجی است. از این زاویه، اقتصاد ایران در مقایسه با ابتدای دهه ۱۴۰۰، بدهی خارجی کمتری دارد و رقم کل بدهی در محدودهای نسبتاً پایینتر قرار گرفته است. این موضوع میتواند از منظر پایداری بدهی، فشار ارزی بلندمدت و نیاز به تأمین مالی خارجی، نشانهای از محدود بودن اندازه بدهی خارجی باشد.
اما پیام دوم در ترکیب بدهیها پنهان است. هرچه سهم بدهی کوتاهمدت افزایش پیدا کند، مساله اصلی از «حجم بدهی» به «زمانبندی بازپرداخت» منتقل میشود. بدهی کوتاهمدت معمولاً حساسیت بیشتری به جریانهای ارزی، دسترسی به منابع خارجی، نقلوانتقال پول، صادرات، واردات و محدودیتهای مالی بینالمللی دارد. بنابراین، حتی اگر سطح کل بدهی پایین باشد، بالا رفتن وزن بدهی کوتاهمدت میتواند مدیریت نقدینگی ارزی را مهمتر کند.
گزارش های بیشتر را در صفحه اقتصاد کلان بخوانید.
