به گزارش تجارت نیوز، وبگاه ریسپانسیبل استیت کرفت با انتشار یادداشتی نوشت: ایالات متحده با این باور وارد جنگ با ایران شد که قدرت آمریکا می‌تواند به‌سرعت توانایی تهران برای خاورمیانه را مهار کند. اما برای عربستان سعودی، این جنگ نتیجه‌ای تقریبا معکوس به همراه داشته است.
هراس ریاض از رویکرد واشنگتن
ایران از حملات متاثیر شده، اما این کشور و متحدان منطقه‌ای‌اش نشان داده‌اند که همچنان قادرند مواضع آمریکا و همچنین تاسیسات بازیگرانی چون عربستان را هدف قرار دهند؛ مراد تاسیسات نفتی، خطوط لوله و مسیرهای صادراتی است. هم‌زمان، واشنگتن نشان داده که حتی قدرت تهاجمی گسترده آمریکا لزوما به معنای حفاظت موثر از شرکای خلیج فارس نیست. پیامد احتمالی این وضعیت، بازنگری تاریخی عربستان در راهبرد خود خواهد بود: کاهش اعتماد به ایالات متحده، اتکای بیشتر به شرکای منطقه‌ای و تقویت روابط راهبردی با چین.
مشکل جغرافیایی عربستان سعودی موضوع تازه‌ای نیست. در مقاله‌ای که سپتامبر ۲۰۱۹ در لوب‌لاگ منتشر گشت، به «محاصره» تولید نفت عربستان توسط ایران و نیروهای همسو با تهران اشاره شد. در همان سال، حمله به مجتمع فرآوری نفت بقیق، دقت و برد تسلیحاتی را نشان داد که در اختیار ایران یا متحدانش قرار داشت. پیش از آن نیز حمله حوثی‌ها به ایستگاه‌های پمپاژ خط لوله شرق ـ غرب نشان داده بود که مسیر جایگزین صادرات عربستان به دریای سرخ نیز آسیب‌پذیر است. حملات اطراف فجیره نیز این تردید را ایجاد کرد که آیا نفتکش‌ها و خطوط لوله خارج از تنگه هرمز در شرایط بحران واقعا امن خواهند بود یا نه.
پیام راهبردی تنش‌ها برای عربستان
پیام راهبردی این تحولات روشن بود: عربستان سعودی نمی‌تواند صرفا با ایجاد مسیرهایی برای دور زدن یک نقطه گلوگاهی، از سامانه نفتی خود حفاظت کند. میادین نفتی و تاسیسات فرآوری این کشور در نزدیکی خلیج فارس قرار دارند؛ خط لوله شرق ـ غرب از سرزمینی گسترده و آسیب‌پذیر عبور می‌کند و خروجی دریای سرخ نیز می‌تواند از سوی یمن تهدید شود. نفوذ ایران در عراق، سوریه، لبنان و یمن به تهران این امکان را داده که در بخش بزرگی از منطقه پیرامونی عربستان فشار وارد کند.
در سال ۲۰۱۹، رهبران عربستان از اینکه آمریکا پس از حمله به بقیق علیه ایران واکنش نظامی نشان نداد، عمیقا ناامید شدند. آنها روی روابط خود با نخستین دولت ترامپ سرمایه‌گذاری زیادی انجام داده بودند. بعدها تعهد ۲ میلیارد دلاری صندوق سرمایه‌گذاری عمومی عربستان به شرکت سرمایه‌گذاری خصوصی جرد کوشنر، داماد ترامپ، این تصور را تقویت کرد که ریاض انتظار دارد روابط نزدیک با خانواده ترامپ، دسترسی ویژه و حمایت قابل اتکایی برای این کشور فراهم کند. با هر انتظاری که سعودی‌ها داشتند، حمله به بقیق پیش‌تر محدودیت‌های تضمین امنیتی آمریکا را آشکار کرده بود.
جنگ کنونی این مشکل را عریان تر کرده است. آمریکا می‌تواند اهدافی را در سراسر ایران هدف قرار دهد، اما نتوانسته مانع از آن شود که تهران و متحدانش در سراسر منطقه به حملات تلافی‌جویانه دست نزنند. عربستان اکنون هزینه جنگی را می‌پردازد که آغازکننده آن نبوده و کنترل چندانی بر آن ندارد. سامانه‌های دفاع موشکی و پهپادی می‌توانند بسیاری از تهدیدها را رهگیری کنند، اما هیچ سپری کامل نیست؛ به‌ویژه در برابر حملات مکرر و کم‌هزینه علیه زیرساخت‌های گسترده.
حملات اخیر به خط لوله شرق ـ غرب بار دیگر نکته‌ای را که در سال ۲۰۱۹ مطرح شده بود، برجسته می‌کند: مسیری که قرار بود صادرات عربستان را در برابر بسته‌شدن هرمز بیمه کند، خود به یک هدف تبدیل شده است. عربستان نه با ارتش‌های متعارف ایران، بلکه با شبکه‌ای از موشک‌ها، پهپادها، گروه‌های شبه‌نظامی و تهدیدهای دریایی احاطه شده است.
بنابراین، مساله برای ریاض صرفا قدرت ارتش آمریکا نیست؛ بلکه شکاف میان قدرت آمریکا و امنیت عربستان است. واشنگتن ممکن است بتواند ضرباتی به ایران وارد کند، اما در عین حال قادر نیست از حملات به بقیق، راس‌تنوره، ینبع یا خطوط لوله میان آنها جلوگیری کند. حتی یک جنگ طولانی می‌تواند با ایجاد انگیزه برای ایران جهت افزایش هزینه‌ها علیه شرکای آمریکا، تعداد این حملات را افزایش دهد. عربستان احتمالا اکنون بیش از سال ۲۰۱۹ از ناکارآمدی حمایت آمریکا خشمگین خواهد بود؛ همان‌گونه که پیش‌تر از خودداری واشنگتن از واکنش نظامی ناراضی بود.
فراتر از دفاع فوری
وخامت روابط تنها به حوزه دفاعی محدود نمی‌شود. توافق هسته‌ای غیرنظامی آمریکا و عربستان در بازه ای از زمان به‌عنوان محور اصلی یک توافق راهبردی گسترده‌تر میان دو کشور دیده می‌شد. اما پس از حمایت از این توافق، ترامپ به‌طور علنی آینده سیاسی آن را به مشارکت عربستان در توافق‌های ابراهیم و عادی‌سازی روابط با اسرائیل مشروط کرد.
این درخواست برای محمد بن سلمان، ولیعهد عربستان، در شرایطی که اسرائیل همچنان عملیات خود در غزه را ادامه می‌دهد، فشارها در کرانه باختری را افزایش داده و در جنوب لبنان وارد جنگ شده، بسیار دشوار است. این توافق به کنگره آمریکا ارائه شده و به‌طور رسمی مرده محسوب نمی‌شود، اما پیوند زدن آن به عادی‌سازی روابط با اسرائیل، آن را در معرض خطر جدی سیاسی قرار داده است.
از نگاه ریاض، واشنگتن بار دیگر یک منفعت راهبردی وعده‌داده‌شده را به ابزاری مشروط برای پیشبرد سیاست‌های آمریکا و اسرائیل تبدیل کرده است.
اکنون رهبران عربستان باید از خود بپرسند آیا روی شریک اشتباهی سرمایه‌گذاری کرده‌اند یا نه. پاسخ آنها احتمالا قطع کامل روابط با واشنگتن نخواهد بود. آمریکا همچنان تامین‌کننده مهم تسلیحات، سرمایه‌گذار و شریک نظامی عربستان باقی خواهد ماند. اما پادشاهی سعودی از هم‌اکنون در حال ساخت گزینه‌های جایگزین است.
سیگنال توافق مکه
توافق دفاعی مشترک مکه که در ماه اوت میان عربستان سعودی، پاکستان و ترکیه امضا شد، سه کشور را متعهد می‌کند که حمله به یکی از اعضا را حمله به همه اعضا تلقی کنند. اگرچه تعهدات عملی این توافق هنوز آزموده نشده، اما معنای سیاسی آن روشن است: عربستان دیگر نمی‌خواهد بقای خود را تنها به یک قدرت خارجی وابسته کند.
پاکستان اعتبار هسته‌ای و روابط نظامی طولانی‌مدت با عربستان را به همراه دارد؛ ترکیه نیز صنعت دفاعی توانمند، نیروهای مسلح گسترده و تجربه عضویت در ناتو را دارد. این دو کشور در کنار یکدیگر، لایه‌ای اضافی از بازدارندگی و استقلال راهبردی برای ریاض فراهم می‌کنند.
اما جایگزین مهم‌تر، چین است. پکن بزرگ‌ترین خریدار نفت خلیج فارس، شریک اقتصادی حیاتی برای توسعه عربستان و یکی از معدود قدرت‌هایی است که نفوذ واقعی بر تهران دارد. چین همچنین در سال ۲۰۲۳ میانجی احیای روابط دیپلماتیک عربستان و ایران بود.
این کشور برخلاف واشنگتن، از ریاض نمی‌خواهد روابط خود با اسرائیل را عادی کرده یا به‌طور علنی در یک جنگ منطقه‌ای مناقشه‌برانگیز در کنار یک طرف قرار گیرد. رهبران عربستان ممکن است بیش از پیش به این نتیجه برسند که چین، دقیقا به دلیل حفظ روابط با هر دو طرف، موقعیت بهتری برای مهار تنش ها و حفظ ثبات تجاری مورد نیاز این کشور دارد.
این به معنای جایگزینی چین به‌جای آمریکا به‌عنوان محافظ نظامی عربستان نیست. پکن نه ساختار نظامی منطقه‌ای آمریکا را دارد و نه نشانه‌ای از تمایل به پذیرش بارهای امنیتی واشنگتن نشان داده.
اما نفوذ لزوما به معنای جایگزینی کامل نیست. چین می‌تواند فناوری‌های دیجیتال و هسته‌ای، سرمایه‌گذاری، دسترسی دیپلماتیک و در نهایت همکاری دفاعی بیشتری ارائه کند؛ در حالی که عربستان یک نظام امنیتی متنوع با مشارکت واشنگتن، پکن، اسلام‌آباد و آنکارا ایجاد می‌کند. هر ناامیدی جدید از آمریکا، این روند را تسریع خواهد کرد.
تناقض بزرگ جنگ آمریکا با ایران
طنز بزرگ ماجرا این است که جنگی که با هدف بازگرداندن قدرت آمریکا آغاز شد، ممکن است در نهایت به کاهش برتری ایالات متحده در خلیج فارس منجر شود.
حمله جورج بوش به عراق، مهم‌ترین رقیب عربی ایران را حذف کرد و نفوذ تهران در این کشور را افزایش داد. جنگ ترامپ با ایران نیز ممکن است نتیجه‌ای مشابه داشته باشد: با قرار دادن عربستان در معرض حملات تلافی‌جویانه، نشان دادن محدودیت‌های حمایت آمریکا و پیوند زدن همکاری‌های راهبردی به شروط سیاسی دشوار، واشنگتن ریاض را به سمت یافتن گزینه‌های امنیتی جدید سوق می‌دهد.
جنگ بوش به واگذاری عراق به ایران کمک کرد. جنگ ترامپ ممکن است به واگذاری خلیج فارس ــ و بیش از همه عربستان سعودی ــ به چین کمک کند.
