به گزارش تجارت نیوز، رقابت قدرتهای اقتصادی جهان بر سر دسترسی به مواد معدنی حیاتی هر روز ابعاد گستردهتری پیدا میکند. در شرایطی که چین همچنان بخش عمده استخراج، فرآوری و صادرات عناصر کمیاب مورد نیاز صنایع پیشرفته را در اختیار دارد، کشورهای توسعهیافته تلاش میکنند با ایجاد اتحادهای جدید، امنیت زنجیره تأمین خود را تضمین کنند. تازهترین نمونه این همکاری، توافق کانادا و ژاپن برای توسعه همکاریهای معدنی و کاهش وابستگی به چین است؛ توافقی که تنها به همکاری اقتصادی محدود نمیشود و پیامدهای مهمی برای صنایع فناوری، خودروهای برقی، انرژیهای پاک و حتی صنایع دفاعی خواهد داشت.
کانادا و ژاپن برای کاهش وابستگی به چین متحد شدند
کانادا و ژاپن در جریان بزرگترین مأموریت تجاری کانادا در منطقه آسیا و اقیانوسیه، همکاریهای خود را در حوزه مواد معدنی حیاتی وارد مرحله جدیدی کردند. در این سفر که در توکیو برگزار شد، شرکتها و سازمانهای دو کشور بیش از یک میلیارد دلار کانادا قرارداد تجاری امضا کردند و همزمان مذاکرات گستردهای درباره ایجاد ذخایر مشترک مواد معدنی راهبردی آغاز شد.
در این مأموریت تجاری، بیش از ۳۰۰ عضو و نزدیک به ۱۸۰ شرکت و سازمان کانادایی حضور داشتند که آن را به بزرگترین هیئت تجاری اعزامی کانادا به منطقه آسیا و اقیانوسیه تبدیل کرده است.
مانیدر سیدو، وزیر تجارت بینالملل کانادا، اعلام کرد که دو کشور در حال بررسی ایجاد ذخایر مشترک از مواد معدنی حیاتی از جمله گرافیت و گالیوم هستند. به گفته وی، این همکاری میتواند امنیت عرضه این مواد را در صورت بروز هرگونه اختلال یا کمبود تضمین کند؛ زیرا هر دو کشور همچنان وابستگی قابل توجهی به واردات این مواد از چین دارند.
سلطه چین بر بازار جهانی مواد معدنی کمیاب
چین طی سالهای گذشته جایگاه مسلطی در بازار جهانی مواد معدنی کمیاب به دست آورده است. در حال حاضر حدود ۸۰ درصد از مواد معدنی کمیاب مورد نیاز ژاپن از چین تأمین میشود. علاوه بر این، چین بخش عمده تولید جهانی گرافیت، گالیوم و بسیاری از مواد اولیه مورد استفاده در تولید باتریها را در اختیار دارد.
بر اساس آمارهای موجود، چین حدود ۶۰ درصد استخراج عناصر نادر خاکی جهان و بیش از ۹۰ درصد فرآوری و پالایشاین عناصر را کنترل میکند؛ موضوعی که باعث شده بسیاری از صنایع پیشرفته جهان وابستگی قابل توجهی به زنجیره تأمین این کشور داشته باشند.
گرافیت و گالیوم از جمله مهمترین مواد اولیه مورد استفاده در صنایع پیشرفته هستند. این عناصر در تولید نیمهرساناهای موسوم به «باند گپ وسیع»، نازل موشک، مخروط دماغه موشک، تجهیزات الکترونیکی پیشرفته، صنایع دفاعی، خودروهای برقی و فناوریهای نوین کاربرد گستردهای دارند.
محدودیتهای صادراتی چین نگرانی جهان را افزایش داد
نگرانی کشورهای صنعتی زمانی شدت گرفت که چین از سال ۲۰۲۳ محدودیتهایی بر صادرات گالیوم و ژرمانیوم اعمال کرد و این محدودیتها را در سال ۲۰۲۵ سختتر کرد.
در ادامه این روند، دولت چین در ۴ آوریل ۲۰۲۵ و در واکنش به تعرفههای موسوم به «روز آزادی» که از سوی دونالد ترامپاعلام شده بود، صادرات هفت عنصر خاکی کمیاب سنگین و همچنین تمامی فلزات، ترکیبات و آهنرباهای مرتبط با این عناصر را تحت کنترل صادراتی قرار داد.
این روند در ۹ اکتبر ۲۰۲۵ وارد مرحله جدیدی شد. بنا بر اعلام پارلمان اروپا، چین در موج دوم محدودیتهای صادراتی، پنج عنصر خاکی کمیاب دیگر را نیز به فهرست محدودیتها اضافه کرد. علاوه بر این، محصولات مرتبط، تجهیزات تخصصی، فناوریهای مرتبط و حتی انتقال دانش فنی و استفاده از تخصص نیروی انسانی در این حوزه نیز مشمول محدودیتهای جدید شدند.
کارشناسان معتقدند این محدودیتها تأثیر مستقیمی بر زنجیره تأمین جهانی خودروهای برقی، صنایع انرژیهای تجدیدپذیر، تولید نیمهرساناها و تجهیزات دفاعی خواهد گذاشت و میتواند هزینه تولید بسیاری از صنایع پیشرفته جهان را افزایش دهد.
همکاریهای معدنی کانادا و ژاپن وارد مرحله اجرایی میشود
طبق گزارشهای منتشرشده، کانادا و ژاپن علاوه بر بررسی ایجاد ذخایر مشترک، درباره اجرای پروژههای معدنی مشترک، انعقاد قراردادهای بلندمدت خرید مواد معدنی و ایجاد سازوکارهای مشترک ذخیرهسازی نیز مذاکره کردهاند.
یکی از شرکتهای حاضر در این نشست، شرکت میتسوبیشی بود که از سرمایهگذاران اصلی پروژه LNG Canada محسوب میشود؛ پروژهای که به عنوان نخستین تأسیسات صادرات گاز طبیعی مایع آمریکای شمالی با دسترسی مستقیم به ساحل اقیانوس آرام شناخته میشود.
بر اساس گزارشها، میتسوبیشی علاقهمند است در توسعه زنجیره تولید مواد معدنی حیاتی کانادا سرمایهگذاری کند. همچنین همکاری میان این شرکت و پاناسونیک برای تولید گرافیت با درجه مناسب باتری در کانادا نیز از هماکنون در حال اجرا است.
این اقدامات نشان میدهد دو کشور پیش از این نیز مسیر کاهش وابستگی به واردات مواد معدنی از چین را آغاز کردهاند و اکنون در تلاش هستند این همکاری را به سطحی راهبردی ارتقا دهند.
گروه هفت نیز به دنبال کاهش وابستگی به چین است
همزمان با همکاری کانادا و ژاپن، سایر اقتصادهای بزرگ جهان نیز به دنبال کاهش وابستگی خود به مواد معدنی تحت کنترل چین هستند.
رهبران گروه هفت (G7) تنها یک هفته پیش در فرانسه گرد هم آمدند تا درباره راهکارهای کاهش وابستگی به عناصر خاکی کمیاب که از کشورهای خارج از این گروه، بهویژه چین، تأمین میشوند، گفتوگو کنند.
اگرچه در بیانیه رسمی این نشست نامی از چین برده نشد، اما اشاره به «محدودیتهای صادراتی» و نگرانی از تمرکز زنجیره تأمین بهوضوح نشان میداد که هدف اصلی این مذاکرات، کاهش وابستگی به چین است.
بر اساس توافق انجامشده، کشورهای عضو گروه هفت متعهد شدهاند تا سال ۲۰۳۰ سهم وابستگی خود به یک تأمینکننده واحد را به کمتر از ۶۰ درصد کاهش دهند؛ هدفی که میتواند ساختار بازار جهانی مواد معدنی حیاتی را طی سالهای آینده به شکل قابل توجهی تغییر دهد.
تحولات اخیر نشان میدهد رقابت جهانی بر سر مواد معدنی حیاتی وارد مرحلهای تازه شده است. سلطه چند دههای چین بر استخراج، فرآوری و صادرات عناصر کمیاب، اکنون کشورهای صنعتی را به سمت ایجاد اتحادهای اقتصادی و معدنی سوق داده است. همکاری کانادا و ژاپن، سرمایهگذاریهای مشترک، ایجاد ذخایر راهبردی و برنامه گروه هفت برای کاهش وابستگی به کمتر از ۶۰ درصد تا سال ۲۰۳۰، همگی بیانگر آن هستند که امنیت زنجیره تأمین مواد معدنی به یکی از مهمترین اولویتهای اقتصاد جهانی تبدیل شده است. با توجه به نقش این مواد در تولید نیمهرساناها، خودروهای برقی، انرژیهای تجدیدپذیر و صنایع دفاعی، رقابت بر سر دسترسی به آنها در سالهای آینده احتمالاً به یکی از مهمترین محورهای رقابت ژئوپلیتیکی و اقتصادی جهان تبدیل خواهد شد.
