به گزارش تجارت نیوز، آلودگی خاک یکی از مهمترین چالشهای محیطزیستی امروز به شمار میرود که آثار آن تنها به محیطزیست محدود نمیشود، بلکه سلامت انسان، امنیت غذایی، منابع آب و حتی اقتصاد کشور را نیز تحت تأثیر قرار میدهد. خاک بستر اصلی تولید غذا و کشاورزی و ادامه حیات است و هرگونه تخریب یا آلودگی آن میتواند پیامدهای بلندمدت و گاه جبرانناپذیری ایجاد کند.
آلودگی خاک زمانی رخ میدهد که مواد آلاینده مانند فلزات سنگین، پسماندهای صنعتی، سموم کشاورزی، فاضلاب و مواد نفتی وارد خاک شوند و تعادل طبیعی آن را برهم بزنند. این آلودگی ممکن است در اثر فعالیت صنایع، دفن غیراصولی زباله، مصرف بیشاز حد کود و سموم شیمیایی یا نشت مواد آلاینده به وجود آید.
حفاظت از خاک بهعنوان بستری برای حیات و البته کشاورزی حائز اهمیت است
پیامدهای آلودگی خاک بسیار گسترده است. سلامت خاک علاوهبر نقشهای بسیار آن در سلامت اکوسیستم، بهعنوان بستر تولید محصولات کشاورزی نیز حائز اهمیت است. یکی از اثرات آلودگی خاک آن کاهش کیفیت و حاصلخیزی است که بر تولید محصولات کشاورزی تأثیر میگذارد.
آلودگی آب امری منفک از آلودگی خاک نیست. با استناد به گزارشهای مرکز پژوهشهای مجلس، در مناطقی از کشور گزارشهایی از وجود برخی فلزات سنگین در منابع آب با منشأ ژئوهیدرولوژیکی وجود دارد، اما استفاده از فاضلابها در آبیاری محصولات کشاورزی نیز به توجه جدی نیاز دارد. استفاده نادرست از مواردی مانند آفتکشها و کودهای شیمیایی و آلی خاک را در معرض آلایندهها قرار میدهد.
همچنین آلودگی خاک میتواند به منابع آب زیرزمینی سرایت کند و باعث آلودگی آبهای شرب و کشاورزی میشود. خاک آلوده توان طبیعی خود را برای تأمین مواد غذایی گیاهان از دست میدهد و این مساله میتواند امنیت غذایی را تهدید کند. علاوه بر این، بسیاری از آلایندهها از طریق محصولات کشاورزی وارد زنجیره غذایی انسان و دام میشوند و سلامت عمومی را به خطر میاندازند.
ناهماهنگی میان دادهها شناسایی و ارزیابی مناطق بحرانی را با مشکل مواجه میکند / تصمیمگیری بر پایه اطلاعات ناقص کاری از پیش نمیبرد
یکی از مشکلات اساسی در مدیریت آلودگی خاک، کمبود دادههای دقیق و نبود نظام یکپارچه پایش است. اطلاعات موجود میان دستگاههای مختلف پراکنده است و آمارها با یکدیگر همخوانی ندارند. بهویژه در حوزه پسماند، دادههای دقیق و قابل استناد کمتر در دسترس قرار دارد و همین مساله برنامهریزی مؤثر را دشوار میکند. نبود بانک اطلاعاتی جامع درباره مناطق آلوده، منابع آلاینده و میزان آلودگی باعث شده است که تصمیمگیریها در بسیاری از موارد بر پایه اطلاعات ناقص انجام شود. این ناهماهنگی دادهها نهتنها شناسایی مناطق بحرانی را دشوار میکند، بلکه مانع ارزیابی درست عملکرد دستگاههای مسئول نیز میشود.
قوانین مربوط به خاک در مواردی بدون توجه به واقعیتهای کشور تنظیم شدهاند / قانون حفاظت از خاک بهعنوان یکی از مهمترین قوانین حوزه، در اجرا با چالش روبهرو است
در سالهای اخیر، قوانین و مقرراتی برای حفاظت از خاک تدوین شده است و قانون حفاظت از خاک یکی از مهمترین چارچوبهای قانونی در این حوزه به شمار میرود. هدف این قانون، پیشگیری از آلودگی، شناسایی منابع آلاینده و تعیین مسئولیت دستگاههای اجرایی است. با این حال، چالش اصلی مانند بسیاری از برنامهها و قوانین مربوط به محیطزیست و منابع طبیعی ایران در مرحله اجرا دیده میشود.
بسیاری از قوانین به دلیل ضعف نظارت، کمبود بودجه، نبود هماهنگی میان نهادها و ضعف ضمانت اجرا، بهطور کامل عملیاتی نمیشوند. در برخی موارد نیز قانونگذاری بدون توجه کافی به شرایط واقعی کشور انجام شده است. تفاوتهای اقلیمی، صنعتی و کشاورزی مناطق مختلف، محدودیت امکانات اجرایی و کمبود زیرساختهای پایش از عواملی هستند که باید در تدوین سیاستها و مقررات مورد توجه قرار گیرند.
حفاظت از خاک نیازمند همکاری بین نهادهای مختلف است / مسئولیت بخشهای مختلف در حفاظت از خاک مشخص شود
فقدان همکاری بیننهادی نیز از دیگر مشکلات مهم در رابطه با آلودگی خاک است. آلودگی خاک موضوعی فرابخشی است و دستگاههایی مانند سازمان حفاظت محیطزیست، وزارت جهاد کشاورزی، صمت و نیرو، شهرداریها و بخش مدیریت پسماند و… همگی در آن نقش دارند. نبود هماهنگی میان این نهادها باعث اختلاف آماری و ضعف در کنترل منابع آلاینده میشود. برای مقابله مؤثر با آلودگی خاک، لازم است سامانهای یکپارچه برای تبادل اطلاعات و پایش مستمر ایجاد شود و مسئولیت هر دستگاه بهصورت شفاف مشخص باشد.
حفاظت از خاک با حفاظت از محیطزیست، جامعه و امنیت غذایی گره خورده است. حل مساله آلودگی خاک نیازمند رویکردی جامع و بلندمدت است. توسعه نظام پایش، مدیریت اصولی پسماند، کاهش مصرف بیرویه سموم و کودهای شیمیایی، تقویت اجرای قوانین و افزایش همکاری میان نهادهای مسئول از مهمترین اقداماتی است که میتواند به کاهش آلودگی خاک کمک کند.
