به گزارش تجارت نیوز، تحولات بازار انرژی در پاکستان وارد مرحلهای تازه شده است. کاهش شدید قیمت پنلهای خورشیدی، قطعیهای مکرر برق، تعرفههای بالای انرژی و وابستگی به سوختهای وارداتی، خانوارها و کسبوکارهای پاکستانی را به سمت تولید برق در محل مصرف سوق داده است.
این روند که میتوان آن را نوعی «جهش خورشیدی» دانست، شباهت زیادی به اتفاقی دارد که پیشتر در صنعت ارتباطات کشورهای در حال توسعه رخ داد. همانطور که بسیاری از کشورهای جنوب جهان به جای توسعه گسترده شبکه تلفن ثابت مستقیماً به سمت تلفن همراه رفتند، پاکستان نیز ممکن است بخشی از مسیر سنتی توسعه شبکه برق را پشت سر بگذارد و مستقیماً به سمت تولید برق خورشیدی توزیعشده حرکت کند.
اهمیت این تحول تنها به کاهش انتشار کربن محدود نمیشود. رشد سریع انرژی خورشیدی میتواند تقاضای پاکستان برای LNG و سایر سوختهای وارداتی را کاهش دهد و در صورت تکرار این الگو در دیگر اقتصادهای نوظهور، اثر قابل توجهی بر بازار جهانی انرژی داشته باشد.
چرا پاکستان به سمت انرژی خورشیدی رفت؟
شرایط سیستم برق پاکستان طی سالهای گذشته زمینه مناسبی برای رشد انرژی خورشیدی ایجاد کرده است. طبق برآوردهای صندوق بینالمللی پول، در سال ۲۰۱۷ متوسط قطعی برق در مناطق شهری پاکستان حدود ۵ ساعت در روز و در مناطق روستایی حدود ۱۰ ساعت در روز بود.
اگرچه پاکستان امروز ظرفیت تولید برق قابل توجهی دارد، مشکلات شبکه انتقال و توزیع، سرقت برق، تلفات شبکه و محدودیتهای مالی همچنان باعث اختلال در تأمین برق میشوند. در چنین شرایطی، برای بسیاری از خانوارها و کسبوکارها نصب پنل خورشیدی به راهکاری برای دستیابی به برق ارزانتر و قابل اعتمادتر تبدیل شده است.
همزمان، ساختار تولید برق پاکستان نیز در حال تغییر است. اویس لغاری، وزیر انرژی این کشور، اعلام کرده حدود ۷۴ درصد از تولید برق پاکستان اکنون از منابع داخلی تأمین میشود و دولت قصد دارد این سهم را تا سال ۲۰۳۴ به بیش از ۹۶ درصد برساند.
منابع آبی، هستهای و خورشیدی در مجموع حدود ۵۵ درصد از تولید برق پاکستان را تشکیل میدهند و سهم تولید برق با استفاده از LNG نیز نسبت به گذشته به شکل قابل توجهی کاهش یافته است.
رشد انفجاری برق خورشیدی در پاکستان
اما مهمترین بخش این تحول خارج از شبکه برق سنتی در حال وقوع است. انرژی خورشیدی توزیعشده، بهویژه پنلهای پشتبامی، با سرعت بسیار زیادی در پاکستان گسترش پیدا کرده است.
بر اساس برآوردهای مبتنی بر دادههای رسمی پاکستان که توسط اندیشکده انرژی Ember مورد بررسی قرار گرفته، بین سالهای مالی ۲۰۲۳ تا ۲۰۲۵، تقاضای کلی برق پاکستان ۲۱ درصد یا حدود ۳۳ تراواتساعت افزایش یافته است. در همین مدت، اقتصاد کشور تنها ۵.۲ درصد رشد کرده است.
نکته مهم اینجاست که تقریباً تمام افزایش تقاضای برق با رشد انرژی خورشیدی توزیعشده پاسخ داده شده است. تولید برق خورشیدی توزیعشده در این دوره از حدود ۱۵ تراواتساعت به ۵۱ تراواتساعت افزایش یافته؛ یعنی حدود ۳۶ تراواتساعت رشد کرده است.
در نتیجه، سهم انرژی خورشیدی توزیعشده از کل تولید برق پاکستان تنها طی دو سال از حدود ۱۰ درصد به ۲۸ درصد رسیده است. برآوردها همچنین نشان میدهند که تا سال ۲۰۲۶ ظرفیت خورشیدی توزیعشده و سامانههای خورشیدی پشتبامی پاکستان از ۲۰ گیگاوات عبور کرده است.
این ارقام نشان میدهد پاکستان یکی از سریعترین روندهای توسعه انرژی خورشیدی توزیعشده در جهان را تجربه میکند؛ روندی که اکنون اثر آن در کاهش استفاده از سوختهای وارداتی نیز دیده میشود.
پنلهای ارزان چینی موتور اصلی این جهش هستند
رشد انرژی خورشیدی پاکستان تنها نتیجه سیاستهای داخلی این کشور نیست. یکی از مهمترین عوامل این تحول، کاهش شدید قیمت پنلهای خورشیدی در بازار جهانی و بهویژه افزایش ظرفیت تولید در چین بوده است.
تولیدکنندگان چینی طی سالهای اخیر ظرفیت تولید خود را در بخشهای مختلف زنجیره تأمین انرژی خورشیدی با سرعت زیادی افزایش دادند؛ ظرفیتی که در برخی مقاطع سریعتر از رشد تقاضای داخلی و جهانی بود.
این مازاد ظرفیت باعث تشدید رقابت و سقوط قیمت پنلها شد. در سالهای ۲۰۲۴ و ۲۰۲۵، قیمت ماژولهای خورشیدی در برخی بخشهای بازار به کمتر از ۱۰ سنت به ازای هر وات رسید. برای تولیدکنندگان چینی، این کاهش قیمت به معنای فشار شدید بر حاشیه سود بود، اما برای کشورهایی مانند پاکستان یک فرصت بزرگ ایجاد کرد.
پنلهای ارزان باعث شدند هزینه اولیه نصب سیستمهای خورشیدی برای خانوارها و کسبوکارها کاهش پیدا کند و دوره بازگشت سرمایه نیز کوتاهتر شود. به همین دلیل، توسعه خورشیدی در پاکستان بیش از آنکه متکی بر ایجاد یک صنعت بزرگ داخلی باشد، به واردات تجهیزات ارزانقیمت وابسته شده است.
دولت پاکستان مسیر سیاستهای خورشیدی را تغییر میدهد
در سالهای گذشته، دولت پاکستان با ارائه مشوقهای مالیاتی به واردات تجهیزات خورشیدی، به رشد این بازار کمک کرد. با گذشت زمان، اما سیاستها در حال تغییر است و دولت تلاش میکند به جای اتکا به واردات، تولید داخلی تجهیزات خورشیدی را نیز توسعه دهد.
از ژوئیه ۲۰۲۵، ماژولهای کامل خورشیدی همچنان از برخی عوارض گمرکی معاف هستند، اما مشمول ۱۰ درصد مالیات فروش شدهاند. در مقابل، برخی ماشینآلات و نهادههای مورد استفاده برای تولید تجهیزات خورشیدی داخلی همچنان از امتیازات مالیاتی و گمرکی برخوردارند.
این تغییر نشان میدهد دولت پاکستان به تدریج از حمایت صرف از واردات به سمت ایجاد زنجیره تأمین داخلی حرکت میکند.
در فوریه ۲۰۲۶ نیز نهاد ناظر برق پاکستان چارچوب جدیدی برای محاسبه برق خورشیدی پشتبامی ایجاد کرد و نظام قبلی اندازهگیری خالص را با چارچوب جدید «صورتحساب خالص» جایگزین کرد. در این چارچوب، میزان پرداخت بابت برق مازاد تولیدشده توسط کاربران خورشیدی و تحویل آن به شبکه کاهش یافت.
انرژی خورشیدی به کشاورزی هم رسیده است
گسترش انرژی خورشیدی در پاکستان تنها به پشتبام خانهها محدود نمانده است. بخش کشاورزی نیز به یکی از حوزههای مهم استفاده از این فناوری تبدیل شده است.
برآوردها نشان میدهد صدها هزار چاه لولهای در پاکستان اکنون با انرژی خورشیدی کار میکنند و به این ترتیب، بخشی از وابستگی کشاورزان به برق شبکه و سوخت دیزل کاهش یافته است.
البته این روند یک پیامد نگرانکننده نیز دارد. دسترسی آسانتر به برق ارزان خورشیدی میتواند استفاده از پمپهای آب را افزایش دهد و در مناطقی که منابع آب زیرزمینی با مشکل مواجه هستند، فشار بیشتری بر سفرههای آب وارد کند.
در حوزه حملونقل نیز انرژی خورشیدی میتواند در آینده نقش بیشتری داشته باشد. اگر برق ارزان خورشیدی توسعه پیدا کند، استفاده از موتورسیکلتهای برقی، ریکشاها و دیگر وسایل نقلیه سبک برقی میتواند سریعتر گسترش یابد.
آیا خورشیدی میتواند جای گاز و LNG را بگیرد؟
با وجود رشد سریع انرژی خورشیدی، این روند به معنای پایان نقش گاز طبیعی یا انرژی هستهای در پاکستان نیست. نیروگاههای هستهای همچنان میتوانند برق پایدار و کمکربن تولید کنند و گاز طبیعی نیز احتمالاً برای ایجاد تعادل در شبکه برق، بهویژه در دورههایی که تولید خورشیدی کاهش مییابد، اهمیت خود را حفظ خواهد کرد.
گاز همچنین در صنایعی مانند تولید مواد شیمیایی و کودهای کشاورزی کاربرد دارد. بنابراین، انرژی خورشیدی قرار نیست تمام مصرف هیدروکربن پاکستان را حذف کند؛ اما میتواند وابستگی این کشور به سوختهای وارداتی، بهخصوص LNG، را به شکل قابل توجهی کاهش دهد.
این مسئله از نظر اقتصادی اهمیت زیادی دارد. هرچه خانوارها و کسبوکارهای بیشتری برق مورد نیاز خود را در محل مصرف تولید کنند، ارتباط میان رشد اقتصادی و افزایش واردات سوختهای فسیلی ضعیفتر خواهد شد.
جهش خورشیدی پاکستان میتواند به کشورهای دیگر هم سرایت کند
اهمیت تجربه پاکستان زمانی بیشتر میشود که بدانیم این کشور تنها اقتصاد نوظهوری نیست که با مشکل برق گران، شبکههای ناکارآمد و وابستگی به سوخت وارداتی مواجه است.
کشورهای مختلف در جنوب آسیا، آفریقا و خاورمیانه شرایط مشابهی دارند. اگر قیمت پایین تجهیزات خورشیدی و باتریها ادامه پیدا کند، ممکن است خانوارها و کسبوکارها در این کشورها نیز بدون انتظار برای توسعه کامل شبکه برق، مستقیماً به سمت تولید برق در محل مصرف حرکت کنند.
این وضعیت شباهت زیادی به انقلاب تلفن همراه دارد؛ زمانی که بسیاری از کشورهای در حال توسعه به جای سرمایهگذاری گسترده برای ایجاد شبکههای تلفن ثابت، مستقیماً به سراغ فناوری موبایل رفتند.
جهش خورشیدی پاکستان نشان میدهد تحول انرژی همیشه از مسیر برنامههای بزرگ دولتی و پروژههای عظیم نیروگاهی اتفاق نمیافتد. گاهی ترکیبی از برق گران، شبکه ناپایدار، سوخت وارداتی پرهزینه و فناوری ارزان میتواند میلیونها مصرفکننده را به سمت یک تغییر بزرگ سوق دهد.
افزایش تولید خورشیدی توزیعشده از ۱۵ به ۵۱ تراواتساعت، رسیدن سهم آن از حدود ۱۰ به ۲۸ درصد طی تنها دو سال و عبور ظرفیت خورشیدی پشتبامی و توزیعشده از ۲۰ گیگاوات، ابعاد این تحول را به خوبی نشان میدهد.
اگر چنین الگویی در دیگر اقتصادهای نوظهور تکرار شود، پیامدهای آن میتواند فراتر از کاهش انتشار گازهای گلخانهای باشد. کاهش تقاضا برای LNG و دیگر سوختهای وارداتی میتواند بازار انرژی جنوب آسیا را تغییر دهد و حتی در بلندمدت، همزمان با افزایش عرضه جهانی گاز، فشار بیشتری بر تقاضای هیدروکربن وارد کند.
در این سناریو، تجربه پاکستان میتواند نمونهای از یک تحول بزرگتر باشد؛ تحولی که در آن انرژی خورشیدی نه فقط به عنوان یک منبع پاک، بلکه به عنوان ابزاری برای امنیت انرژی، کاهش هزینه برق و کاهش وابستگی به واردات سوخت مورد استفاده قرار میگیرد.
