به گزارش تجارت نیوز، همکاری هستهای میان ایالات متحده و عربستان سعودی طی سالهای اخیر یکی از مهمترین موضوعات روابط دو کشور بوده است. ریاض بارها اعلام کرده که قصد دارد یک صنعت هستهای غیرنظامی گسترده برای تولید برق و تنوعبخشی به منابع انرژی خود ایجاد کند، اما همزمان مواضع مقامهای سعودی درباره حق غنیسازی اورانیوم و احتمال رقابت هستهای با ایران، حساسیتهای زیادی را در واشنگتن و میان نهادهای بینالمللی برانگیخته است.
اکنون منابع نزدیک به مذاکرات میگویند دولت دونالد ترامپ در آستانه ارائه توافقی موسوم به «توافق ۱۲۳» به کنگره آمریکاست؛ توافقی که مسیر همکاری هستهای میان دو کشور را هموار میکند، اما برخلاف انتظار بسیاری از کارشناسان، شامل برخی از مهمترین محدودیتهای ضد اشاعه هستهای نیست. این مسئله میتواند یکی از بحثبرانگیزترین پروندههای سیاست خارجی آمریکا در ماههای آینده باشد.
توافق ۱۲۳ چیست و چرا اهمیت دارد؟
بر اساس اطلاعات منتشرشده، دولت آمریکا قصد دارد توافق موسوم به ۱۲۳ را که بر پایه بخش ۱۲۳ قانون انرژی اتمی آمریکا مصوب سال ۱۹۵۴ تنظیم شده است، برای بررسی به کنگره ارائه کند.
این توافق چارچوب قانونی لازم را برای همکاری شرکتهای آمریکایی با عربستان سعودی در زمینه توسعه نیروگاههای هستهای، انتقال فناوری و سرمایهگذاری در پروژههای انرژی هستهای غیرنظامی فراهم میکند.
به گفته منابع آگاه، این سند توسط کریس رایت وزیر انرژی آمریکا و عبدالعزیز بن سلمان وزیر انرژی عربستان سعودی امضا شده و نسخه اولیه آن پیشتر در ریاض مورد توافق قرار گرفته بود.
در صورت نهایی شدن، این توافق میتواند راه را برای شکلگیری صنعتی چند میلیارد دلاری در حوزه انرژی هستهای عربستان باز کند و شرکتهای آمریکایی را به یکی از بازیگران اصلی این پروژه تبدیل کند.
حذف «استاندارد طلایی»؛ مهمترین بخش جنجالی توافق
آنچه این توافق را به موضوعی حساس تبدیل کرده، حذف برخی از مهمترین پادمانهای جلوگیری از گسترش سلاحهای هستهای است.
منابع مطلع به خبرگزاری رویترز گفتهاند که توافق جدید شامل آنچه در واشنگتن به عنوان «استاندارد طلایی» شناخته میشود، نیست.
این استاندارد کشور دریافتکننده فناوری هستهای را از انجام دو فعالیت بسیار حساس منع میکند؛ نخست غنیسازی اورانیوم و دوم بازفرآوری سوخت مصرفشده هستهای.
هر دو فناوری در کنار کاربردهای غیرنظامی، میتوانند مسیر دستیابی به مواد لازم برای ساخت سلاح هستهای را نیز فراهم کنند و به همین دلیل سالهاست آمریکا تلاش میکند این محدودیتها را در توافقهای هستهای خود بگنجاند.
به گفته منابع آگاه، حذف این بند به معنای آن نیست که آمریکا متعهد به انتقال فناوری غنیسازی به عربستان خواهد شد، اما از نظر حقوقی، مسیر همکاری در حوزه چرخه سوخت هستهای را باز نگه میدارد.
پروتکل الحاقی نیز در توافق دیده نشده است
یکی دیگر از نکات قابل توجه این توافق، حذف پروتکل الحاقی آژانس بینالمللی انرژی اتمی است.
پروتکل الحاقی یکی از مهمترین ابزارهای نظارتی آژانس محسوب میشود و به بازرسان اجازه میدهد علاوه بر تأسیسات اعلامشده، از مکانهای مشکوک نیز به صورت سرزده بازدید کنند.
کارشناسان کنترل تسلیحات معتقدند نبود این پروتکل میتواند میزان شفافیت فعالیتهای هستهای عربستان را کاهش دهد و نگرانیهای جامعه جهانی را افزایش دهد.
توافق چه زمانی به کنگره ارائه میشود؟
سه منبع آگاه اعلام کردهاند که دولت آمریکا آماده ارسال این توافق به کنگره است.
یکی از این منابع گفته این اقدام ممکن است حتی از روز چهارشنبه انجام شود، در حالی که منبع دیگری زمان احتمالی ارائه را طی یک هفته آینده اعلام کرده است.
در مقابل، کاخ سفید و وزارت انرژی آمریکا تاکنون درباره این گزارشها اظهار نظر رسمی نکردهاند.
روند بررسی توافق در کنگره چگونه خواهد بود؟
مطابق قوانین آمریکا، پس از ارائه توافق ۱۲۳، کنگره حدود ۹۰ روز کاری فرصت دارد تا آن را بررسی کند.
در صورتی که نمایندگان و سناتورها در این بازه زمانی مخالفت مؤثری نشان ندهند، توافق به صورت خودکار اجرایی خواهد شد.
اما اگر کنگره بخواهد مانع اجرای آن شود، باید قطعنامه مشترکی تصویب کند و علاوه بر آن، آرای لازم برای عبور از وتوی احتمالی رئیسجمهور را نیز به دست آورد؛ موضوعی که نیازمند رأی موافق دو سوم اعضای کنگره است و دستیابی به آن معمولاً کار سادهای نیست.
نگرانیها درباره برنامه هستهای عربستان
مهمترین دلیل حساسیتها نسبت به این توافق، مواضع سالهای گذشته مقامهای سعودی است.
محمد بن سلمان، ولیعهد عربستان سعودی، پیشتر به صراحت اعلام کرده بود که کشورش علاقهای به ساخت سلاح هستهای ندارد، اما اگر ایران به بمب اتمی دست پیدا کند، عربستان نیز در سریعترین زمان ممکن همین مسیر را دنبال خواهد کرد.
او در سال ۲۰۱۸ در گفتوگو با شبکه CBS گفته بود: «اگر ایران بمب هستهای بسازد، عربستان نیز در اسرع وقت همین کار را انجام خواهد داد.»
این موضع باعث شده بسیاری از کارشناسان کنترل تسلیحات و قانونگذاران آمریکایی نسبت به هرگونه همکاری هستهای با ریاض بدون محدودیتهای سختگیرانه هشدار دهند.
از سوی دیگر، عربستان نیز بارها اعلام کرده است که مایل است در آینده حق غنیسازی اورانیوم را در خاک خود حفظ کند؛ موضوعی که یکی از اصلیترین اختلافات میان دو کشور در مذاکرات هستهای بوده است.
مقایسه با توافق امارات
کارشناسان یادآوری میکنند که امارات متحده عربی در سال ۲۰۰۹ هنگام امضای توافق هستهای با آمریکا، «استاندارد طلایی» را پذیرفت.
بر اساس آن توافق، ابوظبی متعهد شد هیچگونه فعالیتی در زمینه غنیسازی اورانیوم یا بازفرآوری سوخت هستهای انجام ندهد؛ اقدامی که به عنوان الگویی برای همکاریهای هستهای غیرنظامی در منطقه شناخته میشود.
اکنون حذف این محدودیتها از توافق احتمالی با عربستان، تفاوت مهمی میان دو پرونده ایجاد کرده است.
اختلاف نظر در واشنگتن
موضوع توافق هستهای با عربستان تنها به اختلاف میان آمریکا و ریاض محدود نمیشود، بلکه در داخل آمریکا نیز محل مناقشه است.
بسیاری از اعضای حزب دموکرات و حتی برخی جمهوریخواهان طی سالهای گذشته تأکید کردهاند که هرگونه همکاری هستهای با عربستان باید همراه با سختترین پادمانهای بینالمللی باشد.
جالب آنکه مارکو روبیو، وزیر امور خارجه دولت ترامپ، زمانی که سناتور بود نیز از جمله افرادی به شمار میرفت که خواستار گنجاندن این محدودیتها در توافقهای هستهای با کشورهای خارجی بود.
همین موضوع باعث شده برخی تحلیلگران پیشبینی کنند بررسی این توافق در کنگره با بحثهای گسترده و مخالفتهای جدی همراه شود.
پیامدهای منطقهای توافق
در صورت اجرایی شدن این توافق، عربستان گام بزرگی برای توسعه صنعت هستهای غیرنظامی خود برخواهد داشت؛ صنعتی که میتواند میلیاردها دلار سرمایهگذاری خارجی را جذب کند و وابستگی این کشور به سوختهای فسیلی را کاهش دهد.
اما در مقابل، حذف برخی از مهمترین محدودیتهای هستهای ممکن است نگرانیها درباره آغاز رقابت هستهای در خاورمیانه را افزایش دهد. بسیاری از تحلیلگران معتقدند اگر کشورهای منطقه احساس کنند محدودیتهای بینالمللی در حال کاهش است، احتمال حرکت آنها به سمت توسعه فناوریهای حساس هستهای نیز بیشتر خواهد شد.
از سوی دیگر، آمریکا نیز تلاش میکند با حفظ نقش خود در پروژههای هستهای عربستان، مانع نفوذ بیشتر کشورهایی مانند چین و روسیه در بازار انرژی هستهای خاورمیانه شود.
گزارشهای منتشرشده نشان میدهد دولت دونالد ترامپ در آستانه ارائه یکی از مهمترین توافقهای هستهای سالهای اخیر به کنگره آمریکاست؛ توافقی که میتواند فصل تازهای در همکاریهای واشنگتن و ریاض ایجاد کند. با این حال، حذف «استاندارد طلایی» و نبود پروتکل الحاقی آژانس بینالمللی انرژی اتمی، نگرانیهای گستردهای درباره پیامدهای امنیتی و احتمال گسترش فناوریهای حساس هستهای در منطقه به وجود آورده است. اکنون نگاهها به کنگره آمریکا دوخته شده است؛ نهادی که طی حدود ۹۰ روز فرصت دارد درباره یکی از حساسترین توافقهای هستهای دهه اخیر تصمیمگیری کند؛ توافقی که میتواند نهتنها آینده روابط آمریکا و عربستان، بلکه موازنه راهبردی خاورمیانه را نیز تحت تأثیر قرار دهد.
