به گزارش تجارت نیوز، وبگاه ریسپانسیبل استیت کرفت با انتشار یادداشتی نوشت: بنیامین نتانیاهو در جریان سخنرانی خود در سازمان ملل متحد به‌شدت از رجب طیب اردوغان، رئیس‌جمهور ترکیه، انتقاد کرد و او را «یک دیکتاتور» خواند.
نتانیاهو گفت: «اکنون او می‌خواهد سوریه را تحت کنترل خود درآورد. این موضوع چندان تعجب‌آور نیست، زیرا اردوغان تقریبا هر روز خواستار نابودی اسرائیل است».
این اظهارات در شرایطی مطرح شد که تنش‌ها میان اسرائیل و ترکیه رو به افزایش است. در ماه اوت، جنگنده‌های اسرائیلی پایگاه هوایی ابوالظهور در شمال‌غرب سوریه را هدف قرار دادند؛ پایگاهی که حدود ۴۳ مایل با مرز ترکیه فاصله دارد. این حمله، باند فرودگاه را تخریب و همانند حملات پیشین علیه پایگاه‌های T4 و تدمر در استان حمص، بدون اطلاع قبلی آنکارا انجام شد.
با نزدیک شدن جنگنده‌های اسرائیلی به مرز ترکیه، سامانه‌های راداری ترکیه این پروازها را رهگیری کردند؛ اقدامی که پس از ماه‌ها تنش سیاسی و دیپلماتیک میان دو بازیگر، خطر حرکت به سمت رویارویی نظامی مستقیم را افزایش داد.
کابینه نتانیاهو این حملات را اقدامی پیشگیرانه معرفی می‌کند؛ اقدامی که هدف آن جلوگیری از گسترش حضور نظامی ترکیه در سوریه پیش از تحقق آن عنوان شده است. نگرانی اصلی اسرائیل، ترکیه است؛ کشوری که در کنار ایالات متحده، به یکی از شرکای اصلی نظامی و سیاسی دولت سوریه پس از بشار اسد تبدیل شده است.
اما حمله به ابوالظهور به یک خطر معکوس اشاره دارد: در شرایطی که تهدید نظامی فوری وجود ندارد، حملاتی که با هدف جلوگیری از احتمال حضور آینده ترکیه انجام می‌شوند، ممکن است بیش از آنکه احتمال درگیری را کاهش دهند، زمینه یک رویارویی آینده را فراهم کنند.
آیا تهدیدی فوری است؟
دفتر نخست‌وزیری اسرائیل حمله به ابوالظهور را با این ادعا توجیه کرد که اطلاعاتی در اختیار دارد مبنی بر اینکه این پایگاه قرار است به یک تاسیسات نظامی ترکیه تبدیل شود.
اما آنکارا و دمشق این ادعا را به‌طور قاطع رد کردند. تام باراک، فرستاده آمریکا که از منتقدان مکرر اسرائیل محسوب می‌شود، شب پیش از حمله با اسعد الشیبانی، وزیر خارجه سوریه، در استانبول دیدار و بعدتر اعلام کرد که اطلاعات آمریکا هیچ مدرکی برای تایید استقرار نظامی ترکیه در این پایگاه پیدا نکرده است.
با این حال، حتی اگر ادعای اسرائیل درست باشد، این پرسش همچنان باقی است که آیا استقرار احتمالی نیروهای ترکیه می‌توانسته «تهدیدی فوری» تلقی شود که نیازمند اقدام نظامی باشد؟
به گفته سرلشکر بازنشسته آتش محمد ای‌رز، رئیس پیشین عملیات نیروی هوایی ترکیه، سفر گزارش‌شده مقام‌های ترکیه به این پایگاه، از نظر عملیاتی، بیشتر یک ماموریت شناسایی یا ارزیابی بوده و الزما نشان‌دهنده استقرار نیرو در آنجا نیست.
ای‌رز تاکید کرد بررسی های اولیه از یک پایگاه در سوریه‌ای که زیرساخت‌های آن در اثر جنگ آسیب دیده، ماه‌ها زمان نیاز دارد. نصب فیزیکی یک رادار ممکن است ظرف چند روز انجام شود، اما تامین برق، ایجاد ارتباطات، تنظیم سامانه‌ها، یکپارچه‌سازی با ساختار فرماندهی و کنترل و استقرار پایدار نیروها، زمان بسیار بیشتری می‌طلبد.
او به «ریسپانسیبل استیت‌کرفت» گفت:«تصویری که اسرائیل برای توجیه حمله ارائه کرده ــ یعنی ایجاد یک شبکه دائمی راداری و دفاع هوایی که بتواند آزادی عمل اسرائیل در حریم هوایی سوریه را محدود کند ــ مسئله‌ای مربوط به چند ماه و احتمالا بیش از یک سال است، نه چند هفته».
به گفته او، فشار زمانی واقعی برای اسرائیل ماحصل کنش دیگری است.
در همین راستا ای‌رز توضیح داد: «وقتی نیروهای ترکیه به‌طور فیزیکی در یک پایگاه هوایی مستقر شوند، حمله بعدی به همان محل، خطر هدف قرار دادن نیروهای یک عضو ناتو را به همراه خواهد داشت. از این منظر، پنجره زمانی محدودشده، سیاسی بود نه فنی».
انتخاب هدف نیز این ارزیابی را تقویت می‌کند. باند فرودگاه یکی از بخش‌هایی است که در یک پایگاه هوایی سریع‌تر قابل بازسازی است. اگر هدف اسرائیل جلوگیری کامل از شکل‌گیری چنین قابلیتی بود، می‌توانست تا ورود تجهیزات دشوارتر برای جایگزینی صبر کند.
از نگاه ای‌رز، حمله به باند پرواز و مناطق ذخیره‌سازی، هدف نابودی قابلیت های نظامی را کم رنگ تر کرد و بیشتر تلاشی برای ایجاد یک «سابقه عملیاتی» بود.
یک رادار حتی بدون شلیک هیچ گلوله‌ای از سوی ترکیه اهمیت خواهد داشت؛ زیرا پروازهای ثبت‌نشده اسرائیل را به رخدادهایی مستند تبدیل می‌کند؛ با زمان، ارتفاع و مسیر مشخص.
از رفتار تا نیت؛ تغییر معیارهای بازدارندگی
هنگامی که سوریه در سال ۲۰۱۲ یک فروند هواپیمای شناسایی RF-4E ترکیه را سرنگون کرد، هنوز دولتی در دمشق وجود داشت که ــ هرچند با کاستی‌هایی ــ مسئولیت اقدامات خود را می‌پذیرفت و امکان تعامل دیپلماتیک با آن وجود داشت.
آتش محمد ای‌رز که در آن زمان رئیس عملیات نیروی هوایی ترکیه بود، در جریان آن بحران به کابینه ترکیه گزارش ارائه کرد. او گفت شرایط امروز متفاوت است؛ زیرا حملات اسرائیل از دسامبر ۲۰۲۴ تاکنون، حریم هوایی سوریه را عملا «بدون صاحب» کرده است. اسرائیل حتی تا مدت‌ها پروازهای شبانه از فرودگاه‌های سوریه را نیز محدود کرده بود.
از نگاه ای‌رز، یکی از خطرناک‌ترین جنبه‌های حمله به ابوالظهور این است که اسرائیل در حال تغییر آستانه بحران است؛ به این معنا که واکنش نظامی دیگر نه بر اساس رفتار واقعی، بلکه بر اساس نیت احتمالی طرف مقابل تعریف می‌شود.
او گفت:«بازدارندگی کلاسیک به اقدامی پاسخ می‌دهد که طرف مقابل انجام داده است. اما در اینجا، واکنش به چیزی است که هنوز اتفاق نیفتاده است. وقتی آستانه بحران به سطح نیت منتقل شود، مبنای قواعد درگیری نیز تغییر می‌کند. قواعد درگیری معمولا به رفتار قابل مشاهده یا نقض مشخص منوط هستند؛ اما آستانه‌ای که بر اساس نیت تعریف شود، دو طرف را بدون یک معیار مشترک باقی می‌گذارد».
عملیات اعلام‌نشده اسرائیل در نزدیکی مرز ترکیه موضوع جدیدی نیست. در سال ۲۰۰۷، جنگنده‌های اسرائیلی در جریان عملیاتی برای حمله به یک سایت هسته‌ای مشکوک در نزدیکی دیرالزور، وارد حریم هوایی ترکیه شدند و مخازن سوخت خود را در خاک ترکیه رها کردند.
ای‌رز در این باره خاطر نشان کرد:«افزایش تدابیر احتیاطی در منطقه در واقع از سال ۲۰۰۷ آغاز شد؛ حتی در شرایطی که روابط دو کشور در آن زمان خوب بود. اقداماتی که در ابتدا به‌عنوان تدابیر موقت در آن سال‌ها آغاز شدند، بعدها گسترش یافتند و به رویه‌هایی دائمی تبدیل شدند».
آخرین مرحله از این روند پس از حملات اسرائیل به پایگاه T4 در سال گذشته رخ داد؛ زمانی که آنکارا و تل‌آویو مذاکرات فنی برای جلوگیری از برخوردهای ناخواسته را در جمهوری آذربایجان برگزار کردند.
اما کانالی که یکی از طرف‌ها (اسرائیل) بتواند بدون هشدار قبلی آن را نادیده بگیرد، عملا دیگر سازوکار موثری برای مدیریت بحران محسوب نمی‌شود.
خویشتنداری یا صلح سرد
سرنگونی جنگنده روسی سوخو-۲۴ توسط ترکیه در سال ۲۰۱۵ همچنان شناخته‌شده‌ترین نمونه از اجرای قواعد درگیری آنکارا در مرز سوریه است، اما نخستین مورد نبود.
پس از بحران هواپیمای RF-4E، ترکیه قواعد درگیری خود را سخت‌گیرانه‌تر کرد. پس از آن، جنگنده‌های F-16 ترکیه در سال ۲۰۱۳ یک بالگرد سوری Mi-17 و در سال ۲۰۱۴ یک جنگنده MiG-23 سوری را پس از نقض حریم هوایی ترکیه سرنگون کردند.
اما در ماجرای ابوالظهور، ترکیه تصمیم گرفت خویشتنداری کند. ای‌رز در این باره گفت:«ترکیه پروازها را رهگیری و تدابیر احتیاطی لازم را اتخاذ کرد، اما با وجود نزدیک شدن هواپیماها به مرز، از مداخله خودداری کرد».
با این حال، محاسبات آنکارا صرفا نظامی نیست. در ترکیه، تنش‌های کنونی میان دو بازیگر عمدتا ناشی از تصمیم‌های نتانیاهو تلقی می‌شود، نه یک شکاف دائمی میان ترکیه و اسرائیل.
در اسرائیل نیز موضوع روابط با ترکیه به یک مسئله انتخاباتی تبدیل شده است. حزب لیکود در تبلیغات انتخاباتی خود تصاویر اردوغان را در کنار پیام‌های سیاسی قرار داده و این تحولات در آنکارا و رسانه‌های ترکیه با دقت دنبال می‌شود.
بخشی از خویشتنداری ترکیه ناشی از نگرانی از آن است که واکنش نظامی، به معنای قرار گرفتن در زمینی باشد که نتانیاهو برای بهره‌برداری سیاسی از یک بحران جدید آماده کرده است.
این نگرانی در داخل اسرائیل نیز مطرح شده. پس از آنکه نتانیاهو در مقابل یک جنگنده نظامی برای هشدار درباره حملات پیش از انتخابات ظاهر شد، مخالفان او را متهم کردند که از پایگاه‌های نظامی به‌عنوان ابزار تبلیغات انتخاباتی استفاده می‌کند.
با این حال، این به معنای نامحدود بودن صبر آنکارا نیست.ای‌رز هشدار داد:«عملیات در سوریه که صرفا بر اساس پیش‌بینی‌های احتمالی انجام می‌شوند، فضایی ایجاد می‌کنند که در آن تنش‌ها می‌توانند به‌سادگی به رویارویی نظامی مستقیم تبدیل شوند».
همگرایی ترکیه و سوریه؛ مسئله‌ای فراتر از یک پایگاه هوایی
چنین حملاتی همچنین مشکلی را که اسرائیل مدعی مقابله با آن است، حل نمی‌کنند. قدرت هوایی ممکن است استقرار احتمالی نیروها و تجهیزات نظامی را به تاخیر بیندازد، اما نمی‌تواند روند فزاینده همکاری میان ترکیه و سوریه را متوقف کند.
نقش ترکیه در سوریه بسیار فراتر از یک پایگاه هوایی مشخص است. آنکارا در بازسازی ساختار دولت سوریه در حوزه‌هایی از ارتش گرفته تا شبکه برق این کشور مشارکت دارد.
واحدهای نظامی سوریه در تاسیسات ارتش ترکیه آموزش می‌بینند، دانشجویان نظامی سوری در آکادمی‌های نظامی ترکیه تحصیل می‌کنند و نیروهای سوری برای نخستین بار امسال در رزمایش بزرگ «افس» ترکیه شرکت کردند.
آنکارا همچنین خودروهای زرهی در اختیار سوریه قرار داده، نیروهای پلیس سوریه را آموزش می‌دهد و سازمان اطلاعات ترکیه همکاری نزدیکی با دمشق دارد.
تنها ۱۲ روز پس از حمله به ابوالظهور و با وجود هشدارهای اسرائیل درباره حرکت ترکیه به سمت جنوب سوریه، نیروهای ترکیه و سوریه دومین پل شناور مشترک خود را بر روی رود فرات در دیرالزور تکمیل کردند.
نقش آمریکا؛ جلوگیری از رویارویی متحدان
رقابت میان ترکیه و اسرائیل احتمالا در کوتاه‌مدت پایان نخواهد یافت. با این حال، جلوگیری از تبدیل این رقابت به یک درگیری نظامی در سوریه امکان‌پذیر است.
واشنگتن پس از اتخاذ تصمیم جهت فرصت دادن به دولت جدید سوریه، اکنون مسئولیت مستمری برای کمک به تثبیت وضعیت این کشور و جلوگیری از درگیری میان دو متحد نزدیک خود دارد.
ایالات متحده پیش‌تر اعلام کرده که در حال کار بر روی ایجاد یک سازوکار سه‌جانبه برای جلوگیری از برخورد میان ترکیه، سوریه و اسرائیل است.
اکنون هدف اصلی این است که این سازوکار به یک کانال سیاسی مستقیم با قواعد مشخص درباره اطلاع‌رسانی و هماهنگی تبدیل شود؛ به‌گونه‌ای که حوادث آینده پیش از آنکه به یک رویارویی نظامی تبدیل شوند، مدیریت شوند.
