به گزارش تجارت نیوز، بحث افزایش صادرات محصولات کشاورزی و حمایت از تولید داخلی همواره بخشی از دستور کار سیاستگذاران بوده است. در این میان، مسالهای مهم کمتر مورد توجه قرار میگیرد: بخش قابلتوجهی از محصولات کشاورزی کشور پیش از آنکه به دست مصرفکننده برسد از چرخه عرضه خارج و به ضایعات تبدیل میشود.
این مساله را نباید تنها از بین رفتن بخشی از محصول دید. مقادیر بالای ضایعات کشاورزی اتلاف منابعی است که برای تولید صرف شدهاند. بنا به گزارشها در ایران حدود 20 تا 30 درصد محصولات کشاورزی به ضایعات تبدیل میشوند. این عدد در مورد برخی محصولات به 40 درصد نیز میرسد.
تقویت تابآوری غذایی نیازمند رسیدگی به مساله ضایعات محصولات کشاورزی است
هر واحد ضایعات، سرمایه و نیروی کاری است که بدون بازگشت هزینه از دست رفته است. کاهش ضایعات در اسناد بینالمللی یکی از موارد مهم برای تقویت تابآوری غذایی به شمار میرود. ضایعات کشاورزی نقطه تلاقی مسائلی از قبیل بحران آب، ناکارآمدی زنجیره تأمین و موارد دیگر است. در ایران کاهش ضایعات کشاورزی نه یک انتخاب، که یک ضرورت است.
کشوری که با بحران آب و فشارهای اقتصادی و نیاز فوری به افزایش بهرهوری روبهرو است نمیتواند بیست تا سی درصد محصولات کشاورزی خود را به شکل ضایعات از دست بدهد. کاهش ضایعات کشاورزی یکی از راههای ضروری تقویت تابآوری اقتصادی، کاهش فشار بر منابع محیطزیستی و افزایش توان صادراتی کشور است.
ماهیت ضایعات محصولات کشاورزی میتواند تصویری از توسعهیافتگی کشورها ارائه کند
در رابطه با امنیت غذایی، کاهش ضایعات یکی از مؤثرترین و کمهزینهترین راهها برای بهبود تابآوری و بهرهوری منابع به شمار میرود. هر واحد محصولی که در مراحل مختلف تولید تا مصرف از بین میرود، در واقع مجموعهای از نهادهها و منابع را نیز با خود از بین میبرد. از این منظر، ضایعات کشاورزی تنها یک مساله فنی نیست، بلکه نشانهای از کارایی یا ناکارآمدی کل زنجیره تولید، نگهداری، توزیع و بازار محصولات کشاورزی است.
ماهیت ضایعات در کشورهای مختلف یکسان نیست. در کشورهای توسعهیافته، بخش عمده ضایعات در مراحل پایانی زنجیره (شبکه خردهفروشی و در سطح مصرفکننده) رخ میدهد. در مقابل، در بسیاری از کشورهای درحالتوسعه و کمترتوسعهیافته، ضایعات عمدتاً در مراحل ابتدایی زنجیره شکل میگیرد؛ یعنی در زمان برداشت، حملونقل، نگهداری و مراحل اولیه توزیع. نبود زیرساختهای مناسب نگهداری، ضعف در فناوریهای برداشت، کمبود امکانات سردخانهای و مشکلات لجستیکی از مهمترین عوامل شکلگیری این نوع ضایعات هستند.
در شرایطی که میزان ضایعات کشاورزی بالاست افزایش تولید لزوماً به افزایش عرضه منجر نمیشود / بخش قابلتوجهی از محصولات کشاورزی در ایران پیشاز رسیدن به بازار از دست میرود
در ایران بخش قابلتوجهی از محصولات کشاورزی، بهویژه محصولات باغی و فسادپذیر، در مراحل پساز برداشت و پیشاز رسیدن به بازار از بین میروند. محدودیت ظرفیت سردخانهها، ضعف در بستهبندی و نگهداری استاندارد، مشکلات حملونقل و نبود زنجیره سرد منسجم از جمله عواملی هستند که باعث میشود بخشی از محصولی که با هزینههای قابلتوجه برای کشور تولید شده، در عمل امکان عرضه مؤثر در بازار را پیدا نکند. در چنین شرایطی، حتی افزایش تولید نیز لزوماً به افزایش عرضه واقعی در بازار منجر نمیشود.
اهمیت این مساله در ایران زمانی بیشتر آشکار میشود که آن را در کنار محدودیتهای منابع طبیعی، بهویژه منابع آب، قرار دهیم. بخش کشاورزی بزرگترین مصرفکننده آب در کشور است و سهم قابلتوجهی از منابع آب تجدیدپذیر برای تولید محصولات کشاورزی استفاده میشود. در نتیجه هر مقدار محصولی که به ضایعات تبدیل میشود، در عمل معادل هدررفت منابع آبی است که برای تولید آن مصرف شدهاند.
بهبود سیستمهای نگهداری و بستهبندی، ارتباط پایدار تولیدکنندگان و شبکههای توزیع میتوانند در راستای کاهش میزان ضایعات موردتوجه باشند
از سوی دیگر، ضایعات کشاورزی باید در کنار سیاستهای مربوط به تجارت و صادرات نیز مورد توجه قرار گیرد. در سالهای اخیر، افزایش صادرات محصولات کشاورزی به عنوان یکی از مسیرهای تقویت درآمدهای غیرنفتی مطرح شده است. توسعه صادرات زمانی میتواند به شکل پایدار تحقق یابد که زنجیره تولید تا عرضه از کارایی لازم برخوردار باشد.
محصولی که در مراحل پساز برداشت دچار افت کیفیت میشود یا امکان نگهداری و حمل مناسب ندارد، ظرفیت حضور در بازارهای صادراتی را از دست میدهد. به همین دلیل، ضایعات بالا نهتنها نشانهای از هدررفت منابع، بلکه مانعی برای توسعه پایدار صادرات کشاورزی نیز به شمار میرود.
پرداختن به مساله ضایعات کشاورزی مستلزم نگاه جامع به کل زنجیره ارزش کشاورزی است. از محورهای مهم این مساله میتوان به توسعه زیرساختهای پساز برداشت، از جمله افزایش ظرفیت و دسترسی به سردخانهها، بهبود سیستمهای بستهبندی و تقویت شبکه حملونقل مناسب برای محصولات فسادپذیر اشاره کرد.
بهعلاوه، اصلاح سازوکارهای بازار و ایجاد ارتباط مؤثرتر میان تولیدکنندگان و شبکههای توزیع نیز اهمیت دارد. در بسیاری از موارد نبود دسترسی پایدار به بازار باعث میشود بخشی از محصول بدون مشتری باقی بماند. ارتقای دانش فنی در مراحل برداشت، درجهبندی و فرآوری اولیه محصولات نیز میتواند سهم قابلتوجهی در کاهش ضایعات داشته باشد.
توسعه پایدار صادرات محصولات کشاورزی نیازمند توجه به مساله ضایعات است / کشوری که با محدودیت آب و نیاز مبرم به تجارت مواجه است نباید منابعش را به شکل ضایعات هدر دهد
مساله ضایعات کشاورزی را باید به عنوان بخشی از تصویر بزرگتر اقتصاد کشاورزی در نظر گرفت؛ تصویری که در آن بهرهوری منابع، مدیریت آب، کارایی زنجیره تأمین و سیاستهای تجاری به یکدیگر پیوند خوردهاند. در کشوری که با محدودیت منابع آب و فشارهای اقتصادی مواجه است، کاهش ضایعات میتواند به افزایش بهرهوری، تقویت امنیت غذایی و بهبود توان رقابتی محصولات کشاورزی در بازارهای داخلی و خارجی کمک کند. توجه به این مساله در واقع گامی در جهت استفاده مؤثرتر از منابعی است که برای تولید غذا صرف میشوند.
